Çiçek Hastalığı Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Çiçek hastalığı, ortopoksvirüs cinsine ait çiçek virüsü olarak da bilinen Variola virüsünün neden olduğu bulaşıcı bir hastalıktır. Çiçek hastalığı, geçmişte salgınlara neden olmuş ölümcül bir viral enfeksiyondu ancak 1977 yılından bu yana bu hastalık görülmemiştir.

Çiçek Hastalığı Nedir?

Çiçek hastalığı, variola(smallpox) virüsünün neden olduğu çok bulaşıcı bir enfeksiyon hastalığıdır. Çiçek hastalığı aşı ile tamamen yok edilmeden önce oğrudan ve oldukça uzun süreli yüz yüze temas yoluyla bulaşan bir virüstü. Ciltte döküntü, yüksek ateş ve şiddetli ağrılar en yaygın belirtileriydi. Tıp literatüründe "Variola Major" ve "Variola Minor" olmak üzere iki temel türü bulunan bu hastalık, insanlık tarihinin en ölümcül ve yıkıcı salgınlarının arkasındaki ana nedendir. Sadece bir deri hastalığı değil, aynı zamanda hayati organları ve tüm bağışıklık sistemini etkileyen sistemik bir enfeksiyondur. Virüsün en belirgin özelliği, vücuda girdikten sonra hızla çoğalarak kan dolaşımı yoluyla deri hücrelerine yerleşmesi ve burada sıvı dolu, irinli karakteristik kabarcıklar oluşturmasıdır.

Bu döküntüler iyileşse bile, virüsün dokularda yarattığı hasar nedeniyle hastaların yüzünde ve vücudunda ömür boyu silinmeyen derin yara izleri bırakırdı. Binlerce yıl boyunca toplumları kırıp geçiren bu hastalık, modern tıbbın küresel çaptaki en büyük zaferi olan toplu aşılama çalışmaları sayesinde bugün eradikasyon yani yeryüzünden tamamen silinme statüsündedir. Günümüzde doğal ortamda dolaşımı bulunmayan çiçek hastalığı, insan yapımı olmayan yollarla bulaşma riskini tamamen yitirmiş nadir patojenlerden biridir.

Çiçek Hastalığı Neden Olur?

Afrika hastalığı olarak bilinen çiçek hastalığı (Smallpox, variola, variola majör), smallpox virüsü olarak da bilinen çiçek diğer bir adıyla variola virüsünün sebep olduğu bir hastalıktır. Variola (Smallpox) virüsü kişinin nazofarenks bölgesinden vücuda girerek buradan lenf nodlarına yerleşerek çoğalır. Ortalama 8-10 gün içinde virüs vücutta çoğalarak tüm organlara yayılır.

Enfekte kişilerin en bulaşıcı olduğu dönem hastalığın ilk haftasıdır. Bu nedenle çiçek hastalığında bulaşıcılığı en aza indirgemek için ilk dönemlerde hasta izole edilmeli hastanın saç tarağı, havlu, bardak, giysi gibi özel eşyaları ya da ürünler ortak kullanılmamalıdır. Çiçek hastalığına yakalanmış kişilerle temas edilmemelidir. Hava yolu ile bulaşma olabilir. Bu nedenle çiçek hastalığına yakalanmış kişilerle aynı ortamda durulmamalıdır.

Çiçek Hastalığı Belirtileri Nelerdir?

Çiçek hastalığı ciltte kabarcıklar şeklinde kendini belli etmektedir. Kuluçka dönemi 14- 20 gün arasında değişmektedir. Yüksek ateş şikayetleri ile başlayan hastalıkta şiddetli baş ve eklem ağrılarını takip eden 3 günlük periyottan sonra, önce baş olmak üzere tüm vücutta irinli kabarcıklara ortaya çıkmaktadır. Çiçek hastalığı hem ciltte hem de sindirim sisteminde değişimlere yol açmaktadır. Herkeste görülebilecek olan bu hastalık her zaman aynı bulguları vermemekte ancak genellikle şu belirtiler izlenmektedir.

• Kusma
• Yüksek ateş
• Şiddetli baş ağrısı
• Baş dönmesi
• Hazımsızlık
• İshal
• Üşüme
• Halsizlik
• İştahsızlık
• İrinli kabarcıklar
• Kaşıntı

Ortalama 14-20 günlük kuluçka süresinden sonra, yüksek ateş, baş ağrısı ve eklem ağrıları ile karakterize prodromal semptomların olduğu bir süreç şeklinde başlamaktadır ve eş zamanlı kusma da görülebilmektedir. Daha sonra ateş düşer ve dil, ağız ve orofarenkste kızarık döküntüler oluşmaktadır. Bunu izleyen bir gün içinde de deri döküntüleri başlar.

Yüz eller ve avuç içinden başlayan döküntüler daha sonra tüm vücuda yayılmasına neden olacaktır. Deriden kabarık vezikül ve püstüllere dönüşen kabarcıklar ortalama 2 haftada kabuklanarak iyileşir. Çiçek hastalığın ilerleyen evresinde halsizlik, iştahsızlık olur, irinli kabarcıkların yoğunluğunun artışı hastalığın seyrinin şiddetlenmesi işarettir.

Çiçek Hastalığının Tedavisi Var mı?

Çiçek hastalığının tıbbi açıdan ise spesifik etkili bir tedavisi yoktur. Şüphelenilen olgu öncelikle negatif basınçlı bir odada izole edilmelidir. Yeterli beslenme, sıvı ve elektrolit dengesinin korunması, deri ve göz bakımına dikkat edilmesi gereklidir.  Hastalığın ilk evresinde hasta ve hasta ile yakın temasta olan herkesin çiçek aşısı olması gerekmektedir. 

Dünya sağlık örgütü (DSÖ) tarafından 1967 yılından itibaren tüm dünyada uygulanmaya başlanan agresif aşılama programı ve enfekte kişilerin izolasyonu çalışmaları sayesinde hastalık başarı ile eradike edilmiştir. 1975’te Bangladeş, 1977’de Somali ve 1978’de İngiltere de laboratuvar çalışanlarında küçük bir salgın şeklinde son olgular bildirilmiştir. 1980 yılının Mayıs ayında DSÖ hastalığın tüm dünyada aşılama sayesinde tamamen ortadan kalktığı belirtilmektedir.

Çiçek Aşısı Nedir?

Çiçek aşısı, tıp tarihinde bir dönüm noktası kabul edilen ve dünya üzerinden bir hastalığı tamamen silmeyi başaran ilk tıbbi müdahaledir. Bu aşı, "Variola" adı verilen ölümcül çiçek virüsüne karşı vücuda bağışıklık kazandırmak amacıyla geliştirilmiştir. Teknik olarak modern aşılardan farklı bir yapıya sahiptir; çünkü çiçek aşısı, çiçek virüsünün kendisini değil, onunla yakın akraba olan ancak insanlarda çok daha hafif seyreden "Vaccinia" virüsünü içerir.

Aşı, vücuda zayıflatılmış bir canlı virüs vererek bağışıklık sistemine düşmanı tanıtır. Bağışıklık sistemi bu virüsle savaşmayı öğrendiğinde, çok daha tehlikeli olan gerçek çiçek virüsü ile karşılaştığında onu hemen yok edebilecek donanıma sahip olur. Geleneksel aşıların aksine, çiçek aşısı genellikle koldaki deri üzerine "bifurke" denilen iki uçlu özel bir iğne ile küçük dokunuşlar yapılarak uygulanır. Bu yöntem, aşının uygulandığı bölgede bir iz bırakmasıyla bilinir.

Çiçek Aşısı Ne Zaman Yapılır?

Çiçek aşısının uygulama zamanlaması, günümüzde hastalığın durumuna ve kişinin risk grubuna göre iki ana senaryo üzerinden değerlendirilir:

Rutin Uygulama Dönemi (Geçmiş): 1980 yılından önce, çiçek hastalığı dünyada hala bir tehdit oluştururken, aşı bebeklik ve çocukluk döneminde rutin olarak uygulanmaktaydı. Genellikle yaşamın ilk yıllarında yapılan ilk aşılamayı, bağışıklığı tazelemek için birkaç yıl sonra yapılan hatırlatma dozları takip ederdi.

Günümüzdeki Durum: 1980'de Dünya Sağlık Örgütü hastalığın tamamen yok edildiğini ilan ettiği için, artık genel halk kitlesine rutin çiçek aşısı yapılmamaktadır. Günümüzde bu aşı sadece;

• Laboratuvar ortamında çiçek virüsü veya benzeri (Mpox gibi) virüslerle çalışan personellere,
   
• Olası bir biyolojik saldırı veya salgın riskine karşı hazırlıklı olması gereken askeri veya stratejik birimlere,
   
• Bazı bölgelerde yeniden artış gösteren M-Çiçeği (Mpox) gibi virüslere karşı risk grubunda olan bireylere yapılmaktadır.

Çiçek Hastalığı ile İlgili Sıkça Sorulan Sorular

Çiçek hastalığı ne demek?

Çiçek hastalığı, tıp dilinde "Variola" olarak adlandırılan, viral kaynaklı, sistemik ve son derece bulaşıcı bir enfeksiyon tablosunu ifade eder. Çiçek ismini, hastalığın en belirgin özelliği olan ve deride bir çiçek açmasına benzeyen, içi irin dolu kabarcıklardan (püstüllerden) alır. Bu hastalık, vücutta yüksek ateşle başlayan ve tüm cilde yayılan kendine has döküntülerle görülen, hayati tehlikesi oldukça yüksek bir sağlık durumunu tanımlamaktadır.

Çiçek aşısı ne zaman bulundu?

Modern tıp tarihinin ilk aşısı olan çiçek aşısı, 1796 yılında keşfedilmiştir. Bu keşif, o dönemde her yıl yüz binlerce insanın ölümüne neden olan büyük salgınlara karşı insanlığın elindeki en güçlü savunma silahı olmuş ve yaklaşık 184 yıl süren küresel bir aşılama mücadelesinin fitilini ateşlemiştir.

Çiçek hastalığına karşı ilk başarılı aşıyı geliştiren kişi kimdir?

Bu devrim niteliğindeki aşıyı geliştiren kişi, İngiliz doktor Edward Jenner’dır. Jenner, inek sağan bakıcıların çiçek hastalığına yakalanmadığını fark ederek "inek çiçeği" (cowpox) virüsünün insanları gerçek çiçek hastalığından koruduğunu bilimsel olarak kanıtlamıştır. Bu nedenle Jenner, bugün tıp dünyasında immünolojinin öncüsü olarak anılmaktadır.

Çiçek aşısının yan etkisi var mıdır?

Salgın hastalıklara karşın üretilen aşılarda yan etki görülebilir. Aşının yapıldığı kolda birkaç gün süren hafif ağrı ve halsizlik olabilir. Çok nadiren aşıya bağlı hafif döküntüler meydana gelir.

Çiçek hastalığı hayvanlarda görülür mü?

Çiçek hastalığı hayvanlarda görülebilir. Özellikle keçi ve koyunlarda görülen çiçek hastalığı 2 ila 4 hafta arasında sürebilir.

Çiçek hastalığı hayvanlardan insanlara geçer mi?

Çiçek hastalığı keçi ve koyunlarda görülmektedir. Keçi ve koyunlarda görülen çiçek hastalığı ise insanlara geçmez.

Çiçek aşısı ne zaman yapılır?

Salgın hastalıkların çoğu çıktığı dönemlerde ciddi can kayıplarına neden olmuş ve daha sonrasında aşıları bulunduktan sonra etkinliği azalıp tamamıyla ortadan kalkmıştır. Ülkemizde de uzun yıllardır çiçek aşısı uygulanmıyor.

Çiçek hastalığı öldürür mü?

Çiçek hastalığı ortaya çıktığı ilk dönemlerde bu hastalığa kapılan her 10 kişiden 3’ünün ölümü ile sonuçlanmıştır. Günümüzde yaygınlığı kalmadığı için aynı durum söz konusu değildir.

Çiçek hastalığı ve suçiçeği aynı hastalık mı?

İsim benzerliği nedeniyle sık sık karıştırılan çiçek hastalığı ve suçiçeği hastalığı ayrı hastalıklardır. Çiçek hastalığının seyri daha ağır ve hayati risk içeriyorken suçiçeği daha hafif seyreden ve genel olarak çocukluk evresinde yaşanan bir hastalıktır.

Çiçek hastalığına ne iyi gelir?

Çiçek hastalığı günümüzde eradike edildiği için bu hastalığın engellenmesi için özel bir yönteme gerek yoktur. Ancak genel olarak viral enfeksiyonlara karşı vücudumuzu korumak için beslenmeye dikkat edilmeli, bol sıvı tüketilmelidir. Bağışıklık sistemini güçlendirmenin bir diğer yolu ise bulunan ortamın hijyenine dikkat etmektir. Ayrıca düzenli uykuya ve istirahat etmeye özen gösterilmelidir.

*Bu içeriğin geliştirilmesine Memorial Tıbbi Yayın Kurulu katkı sağlamıştır. Sitede yer alan tüm içerikler yalnızca genel bilgilendirme amacı taşımaktadır. Şikayetinizle ilgili değerlendirme, tanı ve tedavi için mutlaka bir doktora başvurunuz."