Merkezi Sinir Sistemi Nedir?

Merkezi Sinir Sisteminin Temel Bileşenleri Nelerdir?

Merkezi sinir sisteminin yapısı iki ana bölüme (beyin ve omurilik) ayrılmasına rağmen çok sayıda alt bölümü vardır. Sinir sisteminin yedi birincil alt bölümü, altı beyin bölgesini ve omuriliği içerir.

Merkezi sinir sistemi beyin yapısında, sekiz adet kafatası kemiğine sahip kafatası tarafından sarılır ve korunur. Omurilik, 33 adet omur kemiğinden oluşan omurga sütununda bulunur.

Merkezi sinir sistemi organları ve görevleri şu şekilde sıralanabilir:

• Beyin: Düşünce, duygu, öğrenme, konuşma ve hareket planlamadan sorumludur.
• Beyincik: Hareketlerin düzgün olmasını sağlayan beynin bir parçasıdır. 
• Ara beyin: Orta beyni serebruma bağlar. Hormon salınımından, uyku uyanıklık döngüsünün düzenlenmesinden, yaşamın otomatik işlevlerinin (nefes alma ve kalp atışı gibi), hafızanın ve duyguların yönetiminden sorumludur.
• Orta beyin: Omuriliği beyinciğe bağlayarak görmemizi ve duymamızı sağlayan bilgileri iletir. Ayrıca işitsel ve görsel işlemeyle birlikte gözlerin hareketinde de önemlidir
• Pons: İşitme, tat alma ve motor fonksiyonlar hakkında bilgi iletmek için beyin ile omuriliği birbirine bağlar. Beyin sapı bölgesi; ayrıca göz ve yüz hareketlerinin koordinasyonuna yardımcı olur. 
• Medulla oblongata: Nefes alma, kalp atış hızı, yutma ve dil hareketi gibi işlevlere yardımcı olan beyin sapının en alt kısmıdır. 
• Omurilik: Omurganın içinde bulunan, sırt boyunca uzanan ve beyin ile vücut arasında bilgi ileten uzun bir yapıdır.

Merkezi Sinir Sistemi Nasıl Çalışır?

Sinir sistemi merkezi ve çevresel olarak düşünce his ya da hareketlere kadar vücudun her noktasını yönetir. Beyin ile omurilik, merkezi bir işlev görerek tüm vücuttan bilgi alır ve gönderir. Elleri ve parmakları çalıştırmak, bir yetenek geliştirebilmek için öğrenmek, iletişim kurmak, nefes almak, yiyecekleri sindirmek gibi otomatize olmuş durumların kontrolünü sağlar.

Merkezi sinir sistemi vücudun çeşitli bölgelerine mesaj gönderip alarak çalışır. Aksonlar, bu mesajları elektrik akımları veya sinir uyarıları olarak taşır ve çalışır. Beyin, vücudun tüm bölgeleriyle sürekli temas halindedir. Omuriliğe giden bu sinyaller, omurilik tarafından eylemi tamamlamaya yardımcı olan sinir sistemine (periferik sinir sistemi) iletir. Bu durum, işlevini sürdürmesi için beyin ve omurilik arasında sürekli olarak gidip gelen bir sinyal sistemidir. Merkezi sinir sisteminin çalışma seviyesi kişinin tüm vücut yapısını etkileyerek yaşantısını şekillendirir.

Merkezi Sinir Sisteminin İşlevleri Nelerdir?

Merkezi sinir sistemi merkezi bir işlem merkezi gibidir. Üç ana işlevi bulunur. Merkezi sinir sistemi görevleri şu şekilde sıralanabilir:

• Duyusal işlev: Vücudun her yerinden duyusal girdi alır.
• Bilişsel işlev: Beynin düşünme yeteneklerini ve bilişini kullanarak bilgiyi işleme ile yanıtlama fonksiyonu vardır.
• Motor fonksiyonu: Omurilik yoluyla motor sinyalleri göndererek gönüllü hareketleri başlatır.

Bilgi işleme ve değerlendirme

Vücutta duyulardan gelen tüm bilgiler (koku hariç) yorumlanmak üzere beyinde serebral kortekse gönderilmeden önce talamus aracılığıyla işlenmelidir. Talamus; ayrıca hafıza, öğrenme, uyku, bilinç ve uyanıklık gibi vücut fonksiyonları yerine getirilmesinde etkin bir rol oynar.

Öğrenme ve hafıza

Hipokampüs, hafızadan ve öğrenmeden sorumlu olan beynin bir parçasıdır. Bu küçük yapı hem kısa hem de uzun vadede hatırlamaya ve çevreden farkındalık kazanmaya yardımcı olur. Hipokampüs, Alzheimer hastalığı gibi altta yatan durumlardan kaynaklanan yaralanma veya hasar riski altındadır. Öğrenme, kısa ve uzun süreli hafıza, görsel mekansal hafıza (vücudun yakındaki nesnelere göre pozisyonunu hatırlama), sözlü hafıza (söylenecek doğru kelimeleri hatırlama), beyansal bellek (gerçeklerin veya deneyimlerin hatırlanması) gibi faaliyetler sinir sisteminin öğrenme ve hafıza işlevinde gerçekleşir.

Duygu ve düşüncelerin kontrolü

Motivasyon, sosyal etkileşim, hafıza, duygusal tepkiler, dürtüler duygu ve düşüncenin kontrolünü sağlar. Limbik sistemin bozulması, bir kişinin eylemlerinin gelecekteki sonuçlarını algılama yeteneğini sınırlama, empatiyi azaltma, dürtüsel davranışı artırma ve görsel derinlik algısını bozma eğilimindedir. Alkol, duygu ve karar alma süreçlerinde rol oynayan limbik sistemi etkileyerek bozulmuş muhakeme, zayıf karar almaya yol açar. Bu bozulma, alkolün etkisi altında araç kullanmanın kaza riskini önemli ölçüde artırmasının temel nedenidir. Kronik alkol kullanımı, limbik sisteme ciddi hasar verebilir ve kişinin eylemlerinin sonuçlarına ilişkin farkındalığının azalmasına neden olabilir.

Merkezi Sinir Sistemi Hastalıkları Nelerdir?

Sinir sisteminden kaynaklanan pek çok farklı hastalık ortaya çıkabilir. Merkezi sinir sistemi hastalıkları belirtileri her kişide farklı etkiler gösterebilir. Merkezi sinir sisteminde karşılaşılan hastalıklar şu şekilde sıralanabilir:

• Alzheimer hastalığı 
• Amyotrofik lateral skleroz (ALS)
• Beyin tümörü 
• İltihaplanma (transvers miyelit)
• Omurilik travması
• Felç 
• Travmatik beyin hasarı 

Nörolojik Hastalıklar

Sinir sistemiyle ilişkili nörolojik hastalıklar beş kategoriye ayrılabilir. Sinir siteminden kaynaklanan nörolojik hastalıklar şu şekilde sıralanabilir:

• Dejeneratif bozukluklar: Dejeneratif bozukluklar, sinir sistemindeki nöronların kaybından kaynaklanmaktadır. Bunlar arasında Alzheimer hastalığı, amiyotrofik lateral skleroz (ALS), ataksi, Huntington hastalığı, Lewy cisimcikli demans, multipl skleroz (MS), Parkinson hastalığı, spinal musküler atrofi (SMA) bulunur.
• Fonksiyonel bozukluklar: Baş dönmesi, epilepsi, baş ağrıları, migren, trigeminal nevralji rahatsızlıkları
• Yapısal hasar: Beyin sarsıntısı, travmatik beyin hasarı, omurilik sıkışmas
• Bulaşıcı hastalıklar: Beyin enfeksiyonu, ensefalit, menenjit gibi hastalıklar
• Vasküler sorunlar: Beyin anevrizması, beyin kanaması (hemoraji), felç, subdural hematom, geçici iskemik atak, vasküler beyin tümörü rahatsızlıkları

Psikiyatrik Hastalıklar

Sinir sisteminden meydana gelen hasarlardan kaynaklanan bazı psikiyatrik rahatsızlıklar olabilir. Sinir sisteminden kaynaklanan psikiyatrik rahatsızlıklar şu şekilde sıralanabilir:

• Şizofreni
• Bipolar bozukluklar
• Manik atak
• Hipomanik atak
• Majör depresif atak
• Anksiyete
• Depresyon
• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozuklukları

Merkezi Sinir Sistemi Rahatsızlıkları Belirtileri Nelerdir?

Merkezi sinir sistemini etkileyen rahatsızlıkların belirtileri genellikle başka ciddi rahatsızlıkların belirtileri ile de kendini gösterebilmektedir. Hissedilen belirtilerin doktor ile paylaşılması, erken teşhis edilmesi için önemlidir. Tedavi edilebilir sağlık sorunlarının oluşumu dışında hayati riskler oluşturan sağlık sorunları da gözlemlenebilir. Kişinin kendisinde gözlemlediği belirtiler çoğunlukla ilk defa yaşadığı belirtiler olabilir. Bunlar aniden gelişebilir ve agresif şekilde kendini gösterebilir. Bazı belirtiler ise anlık ve geçici olarak görünebilen belirtiler olabilir. Her iki belirti tipi de dikkatle incelenmeli ve kişinin kendisinde aşağıdakileri gözlemlemesi halinde acil tıbbi yardım alınmak için derhal doktor ya da hastaneye bildirmesi önemlidir. Bu belirtiler:

• Bilinç bulanıklığı
• Felç
• Vücudun bir tarafında inme olması
• Kafa yaralanması ( özellikle görüş, hafıza ve farkındalığı etkileyen durumlar gözlemleniyorsa)
• Kas zayıflığı
• Baş dönmesi
• Kas seyirmesi
• Şiddetli baş ağrısı
• Kol veya bacaklarda karıncalanma veya uyuşma
• Nöbetler

Merkezi Sinir Sistemini Koruma Yolları Nelerdir?

Sinir sistemi vücudun tüm bölümlerine bağlanır. Bu nedenle merkezi ve çevresel sinir sistemini korumak oldukça önemlidir. Merkezi sinir sistemi koruma yollarını şu şekilde sıralamak mümkündür:

• Sağlıklı beslenmek ve bol sıvı tüketmek
• Düzenli egzersiz yapmak
• Altta yatan sağlık durumlarının yönetimi
• Düzenli olarak sağlık kontrollerini yaptırmak
• Spor yaparken kask takmak gibi yaralanmalardan korunmak

Fiziki sağlığın yanında, merkezi sinir sistemi düşünceleri ve duyguları da yönettiği için zihinsel sağlığın da önemi büyüktür. Zihinsel sağlığı korumanın yolları şöyledir:

• Dinlenmek ve rahatlamak için zaman bulmak
• Yeterli uyumak
• Önemsenen ve birlikte olmaktan keyif alınan insanlarla vakit geçirmek
• Sevilen iş ya da mesleği yapmak
• Yeni şeyler öğrenmek
• Yeni hedefler koymak
• Sınırları belirlemek

Merkezi Sinir Sistemi Hakkında Sık Sorulan Sorular

Merkezi sinir sistemini korumada sağlıklı beslenmenin önemi nedir?

Sinir sisteminde beynin fonksiyonlarını normal bir biçimde yerine getirebilmesinden sorumlu olan nörotransmitterlerin sentezi, tüketilen besinlerin çeşidi ve miktarına bağlıdır. Yetersiz tüketilen bazı besin maddelerinden kaynaklanan eksik besin öğesi alımında sinir sistemi de dahil olmak üzere genel vücut sağlığı etkilenir. Duygu durumunu etkileyen aminoasit, karbonhidrat ya da çoklu doymuş yağ asitlerinin tüketilmesi beslenme açısından önemlidir. C vitamini ve E vitamini gibi çeşitli vitamin içeren besinlerin tüketilmesi, antioksidan etki göstererek merkezi sinir hücrelerini oksidatif hasarlardan korurlar. B vitamini içeren besinlerin yetersiz tüketilmesi halinde demans, hafıza, duygu durum bozukluklar ortaya çıkabilir.

Merkezi sinir sistemini korumada egzersizin önemi nedir?

Sağlıklı bir sinir sisteminde fiziksel egzersizler oldukça önemlidir. Düzenli yapılan egzersiz, sinir sistemi için beyin sağlığı, bilişsel işlev, ruh hali düzenlemesi hatta nörodejeneratif hastalıkların önlenmesinde faydalı olabilir. Egzersiz yapılması; beyne kan akışını artırır, stres yönetimini destekler, uyku kalitesini iyileştirir, endorfinlerin salınmasını uyarır, iltihabı azaltır, nörotransmitterleri düzenler, beyin fonksiyonunu ve bilişsel yeteneği geliştirir.

Merkezi sinir sistemi rahatsızlıkları hangi testlerle kontrol edilir?

Uzman doktorların merkezi sinir sisteminin sağlığını korumak için bazı kontrol aşamalarından destek alır. Hastanın ve hastalığın durumuna bağlı olarak tercih edeceği test değişkenlik gösterebilir. Bu kontrol testleri: BT taraması (bilgisayarlı tomografi) , lomber ponksiyon (omurulikten su alma), EEG (elektroensefalogram), MR (manyetik rezonans görüntüleme) taramalarıdır.

Merkezi sinir sistemi rahatsızlıkları için hangi tedaviler mevcuttur?

Merkezi sinir sisteminin varsa etkilendiği rahatsızlıkların altında yatan nedenler doktorlar tarafından tespit edilip, ele alarak bir tedavi planı oluşturulur. Tedavi süreci türe göre değişmektedir. Bu tedavi şekilleri genel olarak ilaç tedavisi, ameliyatlar, ağrı yönetimi için rehabilitasyon veya terapi, destekleyici bakımlar olarak gruplandırılır.

Merkezi sinir sistemi nelerden oluşur?

Beyin ve omurilik vücudunun merkezi sinir sistemini oluşturmaktadır.

Merkezi sinir sistemi nerede bulunur?

Merkezi sinir sistemi, başın iç kısmını ve vücudun arkasını içeren sırt (dorsal) vücut boşlukta bulunur.

Merkezi sinir sistemi nasıldır?

Merkezi sinir sistemi, beyin, omurilik ve bunları koruyan kemik yapıları ve bağ dokularından oluşan yapıdır. Tüm vücudun hareket ve düşünce gibi tüm işlevlerini kontrol eder.

Merkezi sinir sistemi depresyonu neden olur?

Merkezi sinir sistemini oluşturan beyin ve omurilikteki yavaşlamaya merkezi sinir sistemi depresyonu oluşur. Bu durum her zaman tehlikeli değildir. Bazı durumlarda faydalı olabilen bu yavaşlama birden veya çok fazla yavaşlarsa hayatı tehtit eden bir duruma dönüşebilir.

*Bu içeriğin geliştirilmesine Memorial Tıbbi Yayın Kurulu katkı sağlamıştır. Sitede yer alan tüm içerikler yalnızca genel bilgilendirme amacı taşımaktadır. Şikayetinizle ilgili değerlendirme, tanı ve tedavi için mutlaka bir doktora başvurunuz."