Şema Terapi Nedir?

Şema Terapi Nedir?

Şema Terapi, Amerikan psikolog Dr. Jeffrey E. Young tarafından geliştirilmiş, psikodinamik, bilişsel davranışçı, bağlanma kuramı, Gestalt ve yaşantısal teknikleri harmanlayan bütünleştirici bir psikoterapi modelidir. Bu yaklaşım, özellikle uzun süreli ve tekrar eden kişilerarası ilişki sorunları, kronikleşmiş duygusal zorluklar ve kişilik bozukluklarının tedavisinde önemli bir etkinlik göstermektedir.

Şema Terapinin temel odağı, bireyin erken çocukluk ve ergenlik dönemlerinde güvenlik, sevgi, kabul, özerklik, gerçekçi sınırlar gibi temel duygusal ihtiyaçlarının karşılanmaması sonucu ortaya çıkan Erken Dönem Uyumsuz Şemalar üzerine kuruludur.

Bu şemalar, kişinin yaşamı boyunca olayları ve ilişkileri yorumlama biçimini kökten etkileyen, kalıcı ve işlevsiz inanç ve duygu kalıplarıdır. Bireyler, bu şemalar tetiklendiğinde genellikle teslim olma, kaçınma veya aşırı telafi gibi üç ana başa çıkma tepkisinden birini göstererek aslında şemayı pekiştirirler.

Şema Terapi, danışanın sadece mevcut semptomlarına odaklanmak yerine, bu sorunların altında yatan köklü şemaları ve erken dönemde yaşanan duygusal yoksunlukları hedef alır. Terapinin temel amacı; danışanın bu uyumsuz şemaları tanımlamasına, şema kaynaklı başa çıkma davranışlarını değiştirmesine ve en nihayetinde çocuklukta karşılanamayan temel duygusal ihtiyaçlarını yetişkinlikte sağlıklı ve işlevsel yollarla karşılayabilen bir Sağlıklı Yetişkin Modu geliştirmesine yardımcı olmaktır.

Şema Terapi Sürecinin Amaçları Ve Faydaları Nelerdir?

Şema terapinin ilk amacı, danışanların işlevsel olmayan yaşam biçimlerinden kurtulmalarını sağlar. Onları işlevsel olanlarla değiştirmeyi hedefler. Şema terapinin amaçları ve faydaları şu şekilde listelenebilir:

• Kişilerin erken dönemde karşılanmamış ihtiyaçlarının işareti olarak korku, üzüntü ve yalnızlık hisleri ile baş edebilecek duruma getirmek,
   
• Bireylerin kendi duygusal dünyası ile kopukluk yaşamadan bağlantı kurması,
   
• Ani tepkilere sınır koyup duygularını ifade edebilmesini sağlamak,
   
• Anne-baba kaynaklı, kendini eleştirme ve cezalandırmaları azaltıp gerçekçi amaç ve beklentiler elde eden bireyler olmak,
   
• Olumsuz davranışların altında yatan nedenleri anlamak,
   
• Sizi zorlayan olumsuz davranışların farkına varıp baş edebilmek,
   
• Size zarar veren ilişkileri sürdürmenin sebeplerini anlamlandırmak, 
   
• İletişim becerilerinizi geliştirerek ilişkilerin kalitesini artırmak,
   
• Geçmişteki duygusal ihtiyaçları belirleyip bugün bunları karşılamak amacıyla adım atmak,
   
• Çocukluğunuzdan bu yana gelen işlevsiz davranışları fark edip işlevsel hale getirmek.

Erken Dönem Uyumsuzluk Yaratan Şema Alanları Nelerdir?

Çocukluk döneminde yaşanan olumsuz deneyimler, uyumsuzluk oluşturan şemaların meydana gelmesine yol açar. Hayat boyu yinelenen şemalar, kişilere zarar verir. Şema terapinin etkili olduğu erken dönem 5 şema alanı şu şekilde listelenebilir:

• Ayrılma ve Reddedilme: Bireyin güvenme, kendini ait hissetme, kabul edilme, sevilme ve korunma ihtiyaçlarının karşılanmadığı durumlarla ilgilidir. İçerisinde; terk edilme, kuşkuculuk, duygusal yoksunluk, utanç ve suçluluk, sosyal izolasyon şemaları yer alır.
   
• Zedelenmiş Özerklik ve Başarısızlık: Çocuğun hayata tutunabilmesi, bağımsızlık kazanması ve psikolojik dayanıklılığın artması ile başarı elde edebilmesi için aileleri tarafından desteklenmesidir. Tehditler karşısında dayanıksızlık, başarısızlık, bağımlılık ve yetersizlik, iç içelik ve yapışıklık şemalarını kapsar.
   
• Zedelenmiş Sınırlar: Çocukların her istediğinin hızlı bir şekilde yerine getirildiği ve sorumluluk alması beklenmediği zaman ortaya çıkar. Haklılık ve üstünlük ile yetersiz öz denetim şemaları meydana gelir. 
   
• Başkalarına Yönelimlilik: Kendi ihtiyaçlarınızı baskılayıp başkalarına öncelik verdiğiniz zaman oluşur. Sevgi, ilgi, saygı, onay görmek ve olumsuz tepki almamak gibi durumlar yaşandığı zaman öfke ile birlikte ortaya çıkar. Boyun eğicilik, kendini feda etme ve onay arayıcılık gibi şemalara neden olur.
   
• Aşırı Uyarılma ve Bastırılmışlık: Katı kurallar ve disiplin, bu şema alanının zeminini meydana getirir. Anne ve babaların başarı odaklı ihtiyaçlarını karşılamak için çabalayan çocuklar, kendi isteklerini göz ardı edip bastırır. Bazı şemalar oluşarak bireylerin yaşam kalitesi düşer. Bu şemaların içinde karamsarlık ve cezalandırma olduğu gibi duyguları bastırma ve yüksek standartlar yer alır. 

Şema Terapinin Aşamaları Nelerdir?

Şema terapi, kişilik bozukluklarından dolayı meydana gelen psikolojik sorunlara çözüm niteliğindedir. Danışanların davranışlarının kökenine inerek şemaları tespit eden uzmanlar, onlara temel ihtiyaçlarına sağlıklı yollarla ulaşmayı öğretir. Değerlendirme ve eğitim aşamaları ile başlayan şema terapi süreci, değişim adımı ile devam eder. İlk aşamanın temel amacı, danışanların sorunlarını öğrenip onları şema terapi hakkında eğitmektir. Değişim adımı ise bilişsel, yaşantısal, terapi ilişkisi ve davranış kalıpları olmak üzere 4 alandan oluşur. Bütüncül bir anlayışla gerçekleştirilen şema terapisi, özel teknikler ile uygulanır. Şema terapinin amaçlarına ulaşması için gerekli olan aşamalar; bağ kurma ve duygu düzenleme, başa çıkma becerileri oluşturma, uyum bozucu inançları ortadan kaldırma, şema inançlarını değiştirme, cezalandırıcı ebeveynler ile mücadele etme, sınır koyma, krizleri yönetme, kızgın çocuğa işlevsellik artıran görevler verme, özerklik, bireyleşme, sağlıklı ilişkiler geliştirme ve terapiyi adım adım sonlandırmaktan oluşur. 

Bu kapsamlı ve yapılandırılmış süreç, danışanın köklü sorunlarına kalıcı çözümler getirmeyi amaçlar. Şema Terapi sürecindeki temel aşamalar ve her bir adımın detayları aşağıda maddelenmiştir.

1. Değerlendirme ve Kavramsallaştırma (Şemaları Tespit Etme): Bu aşama, Şema Terapi sürecinin temelini oluşturur. Uzman, danışanın yaşam öyküsünü derinlemesine inceleyerek, çocukluk deneyimleri ile mevcut zorlukları arasındaki bağlantıları ortaya çıkarır. Bu süreçte danışan, Young Şema Ölçeği (YSQ) gibi envanterler ve derinlemesine klinik görüşmeler aracılığıyla sahip olduğu Erken Dönem Uyumsuz Şemaları ve bu şemalar tetiklendiğinde ortaya çıkan Şema Modlarını (Çocuk Modları, Uyumsuz Başa Çıkma Modları, İşlevsiz Ebeveyn Modları) öğrenir. Bu aşamanın sonunda, danışanın sorunları şema modları çerçevesinde kavramsallaştırılır.

2. Bağ Kurma ve Duygu Düzenleme (Sınırlı Yeniden Ebeveynlik): Şema Terapi’de terapist-danışan ilişkisi, iyileşmenin kritik bir parçasıdır. Terapist, çocuklukta karşılanamayan güven, kabul, empati gibi temel duygusal ihtiyaçları belirli ve sağlıklı sınırlar içinde karşılayarak danışanla güvenli bir bağ kurar. Bu yaklaşıma "Sınırlı Yeniden Ebeveynlik" adı verilir. Bu güvenli ortam, danışanın yoğun ve kaçındığı duygusal durumları güvenle deneyimlemesini ve düzenlemesini sağlar.

3. Yaşantısal Tekniklerle Şema Değişimi: Değişim aşamasının en güçlü yönlerinden biri yaşantısal çalışmalardır. Terapist, İmgeleme, sandalye çalışmaları ve rol oynama tekniklerini kullanarak danışanın geçmiş travmatik anlarına geri dönmesini sağlar. Bu sayede danışan, travmatik anı yeniden deneyimler, o anda ihtiyacı olan şeyi terapistin yardımıyla alır ve Savunmasız Çocuk modunun yaşadığı duygusal acıyı iyileştirir. Bu teknikler, şema inançlarını duygusal düzeyde değiştirmeyi hedefler.

4. Bilişsel Tekniklerle İnançları Sorgulama: Yaşantısal çalışmalarla elde edilen duygusal iyileşme, bilişsel tekniklerle pekiştirilir. Danışan, şemalarının temelini oluşturan katı ve uyum bozucu inançları kanıtlarıyla birlikte detaylıca sorgular. Terapist, Şema Günlükleri ve Başa Çıkma Kartları gibi araçlarla danışanın daha gerçekçi ve işlevsel alternatif inançlar geliştirmesine yardımcı olur. Bu süreç, cezalandırıcı ebeveynler ile mücadele etmeyi de içerir.

5. Davranışsal Kalıpların Değişimi: Bu aşamada, danışan teorik olarak öğrendiği ve duygusal olarak deneyimlediği değişimleri günlük yaşamına aktarır. Şema Terapi teknikleri ile belirlenen uyumsuz davranış kalıpları, adım adım sağlıklı, yeni davranışlarla değiştirilir. Terapist, danışana sosyal becerileri geliştirme, sağlıklı sınırlar koyma ve krizleri yönetme konusunda rehberlik ederken, özerklik ve bireyleşme hedefine ulaşmasını destekler.

6. Terapiyi Sonlandırma ve Nüks Önleme: Değişimler kalıcı hale geldiğinde ve Sağlıklı Yetişkin Modu güçlendiğinde, terapi aşamalı olarak sonlandırılır. Bu aşamada, danışanın gelecekte şemalarının yeniden tetiklenmesi durumunda uygulayacağı stratejileri içeren bir Nüks Önleme Planı oluşturulur. Amaç, danışanın tamamen bağımsız bir şekilde kendi temel ihtiyaçlarını karşılayabilen, sağlıklı ilişkiler kurabilen ve uyumsuz şemaların etkilerine karşı dirençli bir birey olmasını sağlamaktır.

Duygusal Durumun Belirlediği Şema Modları Nelerdir?

Şema terapi modları, içerisinde bulunduğunuz durumla nasıl başa çıkacağınızı görmenizi sağlar. Geçici bir düşünce yapısı olup sorunlarla mücadele etme yönteminin birleşimi, modları meydana getirir. Şema terapi modları, yararlı uygulanabilir ya da yararsız uygulanamaz olabilir. Şema terapinin modları;

• Çocuksu duygu ve davranışların karakterize edildiği çocuk modları,
• Duygusal sorunları engellemeyi amaçlayarak şemayı pekiştiren işlevsiz başa çıkma modları,
• Talepkâr, isyankâr ve otoriter ebeveynlerin sesini içselleştiren işlevsiz anne-baba modları,
•  Sağlıklı ve işlevsel benliğinizi temsil edip diğer modların etkilerine karşı koyarak düzenleyen sağlıklı yetişkin modları. 

Şema Terapinin Uygulandığı Sorunlar Nelerdir?

Uzun soluklu bir süreci kapsayan şema terapi, genellikle haftalık seanslar ile sürdürülür. Seans sıklığı danışanın ihtiyaçlarına göre belirlenip devam eder. Şema terapinin uygulandığı sorunlar arasında; narsistik, histrionik, şizoid, anti sosyal ve sınır kişilik bozuklukları, depresyon, obsesif kompulsif bozukluk, uzun süreli ilişki problemleri, katı düşünme ve davranışlar, anksiyete, beslenme bozukluğu, alkol ve uyuşturucu madde bağımlılığı, çocukluk travması tekrarı ve travma sonrası stres yer alır.

Şema Terapi, yalnızca semptomatik iyileşme yerine, sorunların kökenindeki kalıcı örüntüleri hedef alması nedeniyle geniş bir yelpazedeki psikolojik zorlukların tedavisinde yüksek etkililik göstermiştir. Bu bütüncül yaklaşım, özellikle sorunları sürekli tekrarlayan ve diğer terapi yöntemlerine dirençli olan bireyler için güçlü bir çözüm sunar. Şema terapinin odaklandığı temel uygulama alanları aşağıdaki gibidir.

Kişilik bozuklukları

Şema Terapi, kurucusu Jeffrey Young tarafından özellikle kronik ve karmaşık kişilik bozukluklarının tedavisindeki boşluğu doldurmak amacıyla geliştirilmiştir. Yöntem, bu bozuklukların altında yatan derin şema ve mod yapılarını hedef alarak kalıcı değişim sağlar. Özellikle aşağıdaki kişilik bozukluklarında başarıyla uygulanır:

• Sınır (Borderline) Kişilik Bozukluğu: Yoğun duygusal dalgalanmalar, terk edilme korkusu ve kimlik sorunlarının temelinde yatan Terk Edilme, Duygusal Yoksunluk ve Kusurluluk/Utanç şemaları üzerinde çalışılır.
   
• Narsistik Kişilik Bozukluğu: Haklılık/Üstünlük ve Yetersiz Öz Denetim gibi şemaların ele alınması ve sağlıklı sınırların geliştirilmesi hedeflenir.
   
• Histrionik, Şizoid ve Antisosyal Kişilik Bozuklukları: Bu bozukluklarda görülen işlevsiz başa çıkma modları, mod terapisi çerçevesinde yeniden yapılandırılır.

Kronik ve dirençli depresyon ve anksiyete

Tekrarlayan depresif epizotların ve yaygın anksiyete bozukluğunun altında yatan karamsarlık, cezalandırıcılık, yüksek standartlar ve duygusal yoksunluk şemalarının saptanıp değiştirilmesi, Şema Terapi ile kalıcı düzelme sağlar. Bireyin dünyayı algılayış biçimini kökten değiştirmesi, semptomların hafiflemesini destekler.

İlişki problemleri

Uzun soluklu ilişki doyumsuzluğu, çatışmaların tekrar etmesi ve uygunsuz eş seçimi gibi sorunlar, genellikle bireyin çocuklukta geliştirdiği uyumsuz şemaların yetişkinlik ilişkilerine yansımasıdır. Şema Terapi, bu ilişki örüntülerini analiz ederek danışanın daha sağlıklı bir eş seçimi yapmasını ve işlevsel iletişim kurmasını sağlar.

Travma ve madde bağımlılığı

• Çocukluk Travması Tekrarı ve TSSB (Travma Sonrası Stres Bozukluğu): Şema Terapi, özellikle yaşantısal teknikleri kullanarak, çocukluk travmalarının duygusal izlerini güvenli bir ortamda yeniden işlemeyi ve iyileştirmeyi mümkün kılar.
   
• Bağımlılıklar (Alkol, Madde, Yeme Bozuklukları): Bağımlılık davranışları genellikle Savunmasız Çocuk modunun acısını dindirmek veya İşlevsiz Başa Çıkma modunu sürdürmek için kullanılır. Terapide, bu davranışların altında yatan şemalar çözümlenir ve danışanın acıyla baş etmesi için sağlıklı yöntemler geliştirilir.

Şema Terapide Tercih Edilen Yöntemler Nelerdir?

Şema terapi bilişsel, duygusal, davranışsal ve terapötik ilişki tekniği olmak üzere 4 farklı yöntem şeklinde kullanır. Bu tekniklerin içerisinde birbirinden farklı uygulama modelleri bulunur. Şema terapinin kullandığı teknikler şu şekildedir:

• Tetikleyici durumlar olduğunda belirli maddelerin yazıldığı şema günlüğü
   
• Zorlayıcı bir olayda kişilerin duygularının, yarattığı şemaların, gerçekçi bakış açısının ve çözüm önerisinin yer aldığı başa çıkma kartı
   
• Şemaların tetiklendiği imgesel yolları anlamlandıran imgeleme uygulamaları
   
• Rol yapma, ödev verme, aktivite planlama, sorun çözme ve rahatlama çalışmalarının bulunduğu davranışsal teknikler
   
• Danışana gerçekçi bakma yetisi kazandıran uzmanın uyguladığı empatik yüzleştirme

Şema Terapinin Diğer Tekniklerden Farkı Nedir?

Şema terapi, diğer tekniklere göre özgün ve kapsayıcı bir modeldir. Bütünleştiren bir tedavi olup diğer tedavi yöntemleri ile ortak noktaları bulunur. Çocuklukta uyumlu olan şemalar, karmaşıklaşmasını önler. Şema terapi, bireyin var olan sorunlarının temelinde yatan şemaları tespit ederek çözüm yaratır. Sorunların yetişkinlik döneminde saptanmasıyla ortaya çıkan farklı psikolojik problemlerin iyileştirilmesinde önemli bir rol oynar.

Şema Terapi ile İlgili Sıkça Sorulan Sorular

Şema terapi ile bilişsel davranışçı terapi arasındaki temel fark nedir?

Şema Terapi, Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) temelinden yola çıkmasına rağmen, kapsam ve derinlik açısından ayrışır. Geleneksel BDT genellikle mevcut semptomlara ve bugünkü düşünce çarpıtmalarına odaklanırken, Şema Terapi mevcut sorunların nedenlerini, yani Erken Dönem Uyumsuz Şemalarını ve bu şemaların kökeni olan çocukluktaki karşılanmamış duygusal ihtiyaçları hedefler. Şema Terapi, BDT'nin bilişsel tekniklerini, duygusal değişimi sağlayan yaşantısal tekniklerle ve terapötik ilişkiye verilen psikodinamik önemle birleştirerek daha bütüncül ve kalıcı bir değişim sağlamayı amaçlar. Bu nedenle, kronik ve köklü sorunlarda daha derin bir iyileşme sunar.

Şema terapi ne kadar sürer ve ne sıklıkla uygulanır?

Şema Terapi, bireyin yaşam boyu taşıdığı köklü şemaları ve modları dönüştürmeyi hedeflediği için, genellikle diğer kısa süreli terapilere göre daha uzun soluklu bir süreci kapsar. Terapinin süresi, danışanın sahip olduğu şemaların karmaşıklığına, sorunun kronikliğine ve kişilik bozukluğu düzeyine bağlı olarak değişebilir. Tedavi, genellikle haftalık seanslar halinde sürdürülür, ancak sürecin ilerleyen dönemlerinde ya da danışanın ihtiyacına göre seans sıklığı iki haftada bir olacak şekilde esneklik gösterebilir. Terapinin toplam süresi, aylar süren çalışmalardan birkaç yıla kadar uzayabilir; bu, tamamen bireysel ihtiyaçlara ve terapistin klinik değerlendirmesine bağlıdır.

Şema modları nedir ve terapide neden önemlidir?

Şema modları, kişinin anlık duygusal durumunu ve tepki verme biçimini belirleyen geçici zihinsel hallerdir. Bu modlar, şemaların aktifleştiği anda ortaya çıkar ve bireyin o an nasıl hissettiğini ve davrandığını gösterir. Şema Terapi modelinde modlar; çocukluk duygularını yansıtan Çocuk Modları, şemayı devam ettiren işlevsiz davranışları içeren Başa Çıkma Modları ve içselleştirilmiş eleştirel sesleri temsil eden İşlevsiz Ebeveyn Modları olarak gruplandırılır. Terapide amaç, bu işlevsiz modların yerine sağlıklı, çözüm odaklı kararlar alabilen ve duygusal ihtiyaçları karşılayabilen Sağlıklı Yetişkin Modunu güçlendirmektir.

*Bu içeriğin geliştirilmesine Memorial Tıbbi Yayın Kurulu katkı sağlamıştır. Sitede yer alan tüm içerikler yalnızca genel bilgilendirme amacı taşımaktadır. Şikayetinizle ilgili değerlendirme, tanı ve tedavi için mutlaka bir doktora başvurunuz."