Çekingen Kişilik Bozukluğu Nedir? Belirtileri ve Tedavisi

Çekingen kişilik bozukluğu (ÇKB); yoğun yetersizlik hissi, reddedilme ve eleştirilme korkusu nedeniyle sosyal ortamlardan kaçınmayla görülen kronik kişilik bozukluğudur. Bu durum diğer bir ismi ile çekingen kaçıngan kişilik bozukluğu olarak da adlandırılır. Kişinin yakın ilişkiler kurmasını zorlaştıran bir durumdur ve sıklıkla sosyal fobi ile karıştırılır. Uzman psikolog desteği ile kişilerin tedavi edilmesi mümkündür.

Çekingen Kişilik Bozukluğu Nedir?

Çekingen kişilik bozukluğu; bireyin sosyal bağ kurma isteğine rağmen alay edilme ve dışlanma kaygısıyla insan ilişkilerinden geri çekildiği, derin özgüven eksikliğine dayalı durumdur. Bu durumu yaşayan kişiler, sosyalleşmeye ihtiyaç duysalar da hissedilen kaygılar, insanlar ile iletişim kurmalarının önüne geçer. 

Çekingen kişilik bozukluğu ne demek?

Çekingen kişilik bozukluğu, bireyin yetersizlik duyguları ve olumsuz değerlendirilme korkusu nedeniyle sosyal ilişkilerden ve yeni ortamlardan kendisini geriye çekmesi demektir. ÇKB, kişinin tüm yaşamını olumsuz yönde etkiler ve profesyonel destek gerektirir.

Çekingen Kişilik Bozukluğu Belirtileri Nelerdir?

Çekingen kişilik bozukluğu; sosyal ortamlardan kaçınma, yetersizlik hissi, reddedilme korkusu ya da eleştirilme korkusu belirtileri ile kendini gösterir. Bu durumu yaşayan kişiler, yeni bir ortama girdiklerinde kaygı seviyeleri artar. Kişi aynı zamanda kendini diğer insanlardan daha aşağıda görmeye meyillidir.

Çekingen kişilik bozukluğu yaşayanlarda ortaya çıkan bazı belirtiler şöyledir;

• Eleştirilme veya reddedilme korkusu
• Sosyal ortamlardan kaçınma
• Yetersizlik ve değersizlik düşünceleri
• Yakın ilişkiler kurmakta zorlanma
• Yeni ortamlarda yoğun kaygı yaşama
• Olumsuz değerlendirilme endişesi

Eleştirilme veya reddedilme korkusu

Eleştirilme veya reddedilme korkusu, çekingen kişilik bozukluğu yaşayan kişilerde ortaya çıkan ilk belirtiler arasındadır. Kişi, herhangi bir konuda onaylanmama ihtimalini düşünür ve bu ihtimalin oluşabileceği her türlü konudan, kişiden ya da ortamdan uzaklaşır.

Sosyal ortamlardan kaçınma

Sosyal ortamlardan kaçınma, çekingen kişilik bozukluğu olan kişilerin insanlarla iletişim kurmaktan korkması ile ortaya çıkar. Bu durum eleştirilme ve reddedilme korkusunun tetiklenmesine bağlı olabilir.

Yetersizlik ve değersizlik düşünceleri

Bu durumu yaşayan kişiler genellikle kendilerini değersiz ve yetersiz hisseder. Sürekli olarak kendilerini başkaları ile kıyaslama durumu yaşanır. Yapılan kıyaslamalar, kişinin özgüveninin düşmesine de neden olur.

Yakın ilişkiler kurmakta zorlanma

Yakın ilişkiler kurmak, çekingen kişilik bozukluğu olan kişilerin en çok zorlandığı durumlar arasında yer alır. Kişi, kendisini yetersiz gördüğü için yakın ilişkiler kuramayacağını ve karşısındaki kişilerin onunla dalga geçeceğini ya da reddedeceğini düşünür.

Yeni ortamlarda yoğun kaygı yaşama

Yeni ortamlarda yoğun kaygı yaşanması, kişide kontrol kaybı ve huzursuzluk hissi ile birlikte ortaya çıkabilir. Kişiler yeni bir ortama girmek istemez ama okul ya da iş hayatı nedeniyle girmek zorunda kalabilir. Bu süreçte kişide anksiyete ya da panik atak belirtileri ortaya çıkabilir. 

Olumsuz değerlendirilme endişesi

Olumsuz değerlendirilme endişesi, kişinin kendisi hakkında sürekli olumsuz düşünmesi ile alakalıdır. Kendisi ile alakalı sürekli olumsuz düşüncelere sahip olan kişiler, çevresindekilerin de bu düşüncede olacağına inanır.

Çekingen Kişilik Bozukluğu Nedenleri Nelerdir?

Çekingen kişilik bozukluğu, genetik faktörler ya da kişinin yetiştirilme tarzı nedeniyle olabilir. Aynı zamanda travmatik olaylar da bu durumun ortaya çıkma nedenleri arasında değerlendirilir. Korku ve kaygı tepkilerini düzenleyen amigdala ve çekingen kişilik bozukluğu birbiri ile bağlantılıdır. Beynin amigdala bölgesinin tepkisi ile bu bozukluk türü ortaya çıkabilir. 

• Genetik yatkınlık: Ailede kaygı ya da kişilik bozuklukları bulunan kişilerde, çekingen kişilik bozukluğu gibi problemlerin görülme ihtimali daha yüksektir.
   
• Çocukluk deneyimleri: Erken çocukluk döneminde kişinin ebeveynleri tarafından sürekli olarak eleştirilmesi, reddedilmesi ya da ihmal edilmesi ilerleyen yaşlarda bu tür kişilik bozukluklarında neden olabilir.
   
• Travmatik yaşantılar: Çocukluk döneminde kişinin akran zorbalığına uğraması, toplum önünde küçük düşürülmesi ya da fiziki özellikleri ile dalga geçilmesi travmaya neden olabilir. 
   
• Aile ve çevresel faktörler: Aile bireylerinin çocuğa fazla baskı uygulaması, öz güven kaybına neden olabilir. Aynı zamanda çevredeki bu tür olayların bilinmesi de tetikleyici olarak değerlendirilebilir.
   
• Sosyal ilişkilerde yaşanan olumsuz deneyimler: Kişinin arkadaşlık ilişkilerinde ya da romantik ilişkilerinde sürekli olarak reddedilmesi ya da eleştirilmesi, çekingen kişilik bozukluğuna yol açabilir.

Çekingen Kişilik Bozukluğu Tanısı Nasıl Konulur?

Çekingen kişilik bozukluğu tanısı için öncelikle kişide ortaya çıkan belirtilerin uzman psikologlar tarafından değerlendirilmesi gereklidir. Yapılan detaylı görüşmelerde psikologlar, bu durumu değerlendirir ve belirtilerin ne zaman ya da nasıl ortaya çıktığı konusunda bilgi alınır. Böylelikle durumun tetikleyici bir unsuru olup olmadığı da anlaşılır. Aynı zamanda kişide borderline kişilik bozukluğu ya da obsesif kompulsif bozukluk gibi farklı bir psikolojik problemin varlığı da bu süreçte değerlendirilerek tanı konulur. 

Çekingen kişilik bozukluğu nasıl teşhis edilir?

Çekingen kişilik bozukluğu, psikiyatrist ya da klinik psikologların, kişinin davranışlarını ve ortaya çıkan belirtileri tanı kriterlerine göre değerlendirmesi ile teşhis edilir. Bu süreçte olası kişilik bozuklukları, sosyal fobi, bağımlı çekingen kişilik bozukluğu ya da duygu durum bozuklukları benzer belirtilere neden olabileceği gibi ayırıcı tanı yöntemlerine başvurulması gerekli olabilir.

Çekingen kişilik bozukluğu testi var mı?

Çekingen kişilik bozukluğu testi yoktur. Kişiye farklı test türleri uygulanabilir ama uygulanan testler, tek başına tanı koymaya yardımcı değildir. Bu nedenle de tanı sürecinde standart yöntemlere başvurulur. Aynı zamanda çekingen kişilik bozukluğu vaka örneği ile de kişinin yaşadığı durum karşılaştırılabilir.

DSM-5'te çekingen kişilik bozukluğu nasıl tanımlanır?

DSM-5 çekingen kişilik bozukluğu, kişinin erken yetişkinlik döneminde kendini yetersiz hissetmesi ve eleştirilere karşı aşırı hassasiyet göstermesi ile tanımlanır. Kişiler, sosyal ortamlarda ve etkinliklerde bulunmaktan kaçınır. Çekingen kişilik bozukluğu DSM 5 tanı ölçütlerine göre bu durumun teşhis edilebilmesi için belirlenen kriterlerden en az dördünün bulunması gerekir.

Çekingen Kişilik Bozukluğu ve Sosyal Fobi Farkı Nedir?

Çekingen kişilik bozukluğu ve sosyal fobi farkı, kaygının belirli durumlarda ortaya çıkması ya da kişinin tüm hayatını kaplaması şeklindedir. Çekingen kişilik bozukluğu olan kişilerde kaygı genellikle tüm yaşantıyı etkiler. Sosyal fobi ise kişinin sadece sosyalleşme öncesinde ya da kalabalık önünde konuşma yapmasını gerektiren durumlarda kaygıya neden olur.

Çekingen Kişilik Bozukluğu ile Birlikte Görülebilen Durumlar

Çekingen kişilik bozukluğu ile birlikte en sık görülen durumlar arasında; sosyal fobi, yaygın anksiyete bozukluğu, majör depresyon ve bağımlı kişilik bozukluğu ya da obsesif kompulsif gibi diğer kişilik bozuklukları yer alır. Aynı zamanda bazı psikolojik durumlar da çekingen kişilik bozukluğunun tetikleyicisi olarak değerlendirilebilir.

Bu süreçte bir arada ortaya çıkabilecek obsesif kompulsif çekingen ve bağımlı kişilik bozuklukları şöyledir;

• Sosyal fobi: Çekingen kişilik bozukluğu olan kişiler, sosyal ve kalabalık ortamlarda bulunmaktan kaçınır. Daha önce toplum önünde eleştirilen kişi, çekingen kişilik bozukluğu ile birlikte sosyal fobi de yaşayabilir.
   
• Kaygı bozuklukları: Kaygı bozukluğu, kişinin sürekli olumsuz senaryoları zihninde kurmasına ve aşırı strese bağlı olarak bu sürece eşlik edebilir.
   
• Depresyon: Sosyal ortamlardan ve insanlar ile ilişki kurmaktan kaçınılması bir süre sonra yalnızlaşmaya neden olur. Uzun süreli yalnızlık ise zamanla depresyon gibi farklı problemlerin ortaya çıkmasını tetikleyebilir.
   
• Diğer kişilik bozuklukları: Çekingen kişilik bozukluğu olan kişilerde aynı anda borderline kişilik bozukluğu, bağımlı kişilik bozukluğu ya da obsesif kompulsif bozukluk gibi problemler de görülebilir.

Çekingen Kişilik Bozukluğu Tedavisi Nasıl Yapılır?

Çekingen kişilik bozukluğu tedavisi; psikoterapi yöntemleri, bilişsel davranışçı terapi ve sosyal beceri eğitimi ile gerçekleştirilir. Tedavi, kişideki olumsuz düşünceleri değiştirmeyi, sosyalleşme korkusunu yenmeyi ve öz güveni artırmayı hedefler.

• Psikoterapi: Kişinin kendisi hakkındaki olumsuz düşünce kalıplarından ve kaygılardan uzaklaşabilmesi için psikoterapi seansları uygulanır.
   
• Bilişsel davranışçı terapi: Aşırı çekingen kişilik bozukluğu olan kişilere bilişsel davranışçı terapi uygulanarak olumsuz düşünce kalıplarının yerine olumlu kalıpların yerleştirilmesi hedeflenir.
   
• Sosyal becerilerin geliştirilmesi: Uzman psikologlar ile gerçekleştirilen seanslar sayesinde kişinin iletişim becerileri güçlendirilir. Aynı zamanda sosyalleşme korkusunun ortadan kalkması desteklenir. Böylelikle sosyal becerilerde gelişme gözlemlenir.
   
• Kaygı ile baş etme yöntemleri: Kaygı ile baş edebilmek için kişiye bazı nefes egzersizleri uygulatılır ve kaygı seviyesi düşürülür.
   
• Gerekli durumlarda medikal tedavi: Psikolog desteğine ek olarak kişilerin psikiyatri desteği alması da gerekli olabilir. Bu süreçte çekingen kişilik bozukluğu ilaç tedavisi ile desteklenir.

Çekingen Kişilik Bozukluğu için Hangi Bölüme ve Doktora Gidilmeli?

Çekingen kişilik bozukluğu ya da diğer psikolojik problemler için uzman psikologlara danışılması gereklidir. Kişi ile gerçekleştirilen seanslar sonucunda tanı konulur ve tedavi planlaması gerçekleştirilir. Kişinin ilaç tedavisine başlaması gerekli ise psikologlar, psikiyatri alanına yönlendirebilir.

Çekingen Kişilik Bozukluğu ile İlgili Sıkça Sorulan Sorular

Çekingen kişilik bozukluğu tamamen geçer mi?

Çekingen kişilik bozukluğu doğru psikoterapi yöntemlerinin uygulanması ile kontrol altına alınır. Bu durum tamamen ortadan kalkmaz ama kişide ortaya çıkan belirtilerin şiddeti hafifler ve sosyal becerilerde gelişme gözlemlenir. 

Çekingen kişilik bozukluğu sosyal ilişkileri nasıl etkiler?

Çekingen kişilik bozukluğu, kişinin sosyal ilişkilerinde insanlarla arasına mesafe koymasına, iletişim kurmamasına ya da uyum sağlayamamasına neden olur. Bu durumu yaşayan kişiler genellikle arkadaş edinmez ve romantik ilişkilerden de kaçınır. Okul ve iş hayatı da bu nedenle zorlaşır.

Çekingen kişilik bozukluğu ile çekingenlik arasındaki fark nedir?

Çekingenlik genellikle geçicidir ve belirli durumlarda ya da anlarda ortaya çıkar. Çekingen kişilik bozukluğu ise kalıcı bir durumdur ve kişinin tüm yaşamını etkiler. Çekingenlik kişinin karakteri ile alakalı olarak ortaya çıkabilirken çekingen kişilik bozukluğu ise psikolojik bir problemdir.

Çekingen kişilik bozukluğu tedavisi ne kadar sürer?

Çekingen kişilik bozukluğu tedavisinin süresi kişide ortaya çıkan semptomların şiddetine ve sürece eşlik efen farklı ruhsal problemlerin olup olmadığına bağlı olarak birkaç ay sürer. Kişinin genel durumuna bağlı olarak bu tedavi birkaç seneye kadar dahi uzayabilir.  

Çekingen kişilik bozukluğu olan birine nasıl yaklaşılmalı?

Çekingen kişilik bozukluğu olan kişilere yaklaşırken sabırlı ve destekleyici olunmalıdır. Kişiyi yargılamaktan ve eleştirmekten kaçınılmalıdır. Kişinin istemediği bir ortama girmesi için ısrar edilmemelidir.

*Bu içeriğin geliştirilmesine Memorial Tıbbi Yayın Kurulu katkı sağlamıştır. Sitede yer alan tüm içerikler yalnızca genel bilgilendirme amacı taşımaktadır. Şikayetinizle ilgili değerlendirme, tanı ve tedavi için mutlaka bir doktora başvurunuz."