Pestisit Nedir? Zararları Nelerdir?

Pestisit Nedir?

Pestisitler; tarım ürünlerini zararlı böcek, mantar, ot, bakteri veya kemirgenlerden korumak için kullanılan kimyasal ya da biyolojik maddelerdir. Temel amaç, ürün verimini artırmak ve hastalık taşıyan zararlıların yayılmasını önlemektir. Ancak pestisit kalıntıları gıda zincirine karıştığında insan sağlığını ve çevreyi olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle pestisitlerin kontrollü, ölçülü ve bilinçli şekilde kullanılması büyük önem taşır.

Tarım alanlarının yanı sıra ev, bahçe ve kamu alanlarında da çeşitli haşere ilaçları şeklinde pestisitler kullanılabilir. Ancak bilinçsiz kullanım, toprağa, suya ve havaya karışarak uzun vadeli sağlık riskleri oluşturabilir.

Pestisit Türleri Nelerdir?

Pestisitler, insanları ve çevreyi olumsuz etkilemeden zararlıları yok etmeyi amaçlamaktadır. Kullanıldıkları alana ve etki ettikleri organizmalara göre farklı kategorilere ayrılır:

Pestisit çeşitleri şu şekilde sıralanabilir:

Akarisit: Bitkilerde ya da hayvanlarda parazit olarak yaşayan akarların (örümceksi böceklerin) yok edilmesini sağlar.

İnsektisit: Böcek ve haşerelere karşı kullanılmaktadır. Zararlı böcekleri yok etmek için kullanılır.

Herbisitler: Tarım ürünlerine zarar veren yabani otları kontrol eder. İstenmeye nabani ot ve bitkilerde tercih edilmektedir.

Rodentisit: Kemirgenler (sıçanlar ve fareler) karşı bu çeşidi görev almaktadır.

Bakterisit: Bitkilerde bakterilere ve bakteriyel enfksiyonlara karşı kullanılmaktadır.

Fungusit: Bitkilerde hastalığa yol açan mantarlar ve mantar sporları ile mücadelede tercih edilmektedir. 

Larvisitler: Larvalara (tırtıl, kurtçuk) karşı kullanılmaktadır.

Bu maddelerin bazıları kısa süreli etkiliyken, bazıları toprağa veya besin zincirine uzun süreli olarak yerleşebilir. Özellikle kalıcı organik pestisitler (Persistent Organic Pollutants – POPs) doğada uzun yıllar kalabilir ve toksik etkilerini sürdürür.

Pestisit Etkileri Zararları nelerdir?

Pestisitler, çoğunlukla tarımda kullanılan mahsullere zararlı canlıları öldürmek için kullanılmaktadır. Pestisit insanlar ve evcil hayvanlar için de risk oluşturabilir ve sağlık üzerindeki etkileri, pestisit türüne göre değişiklik gösterebilir. Bazı pestisitler kanserojen olabileceği gibi bazıları da sinir sistemini etkileyebilmektedir.

Pestisitin anlık etkileri:

• Burunda yanma,
• Batma ve kaşıntı,
• Boğaz ve cilt tahrişi,
• Döküntü
• Bulantı
• Baş dönmesi

yaygın olarak görülmektedir. Pestisit zehirlenmesi soğuk algınlığına benzer semptomlar da gösterebilir. Pestisit zehirlenmesi yaşadığınızı düşündüğünüzde hemen tıbbi yardım alınması önerilir.

Pestisitin uzun vadede etkileri:

• Beyin hasarı,
• Doğum kusurları,
• Kısırlık,
• Böbrek,
• Akciğer hasarları

pestisitin uzun vadede etkileri olabilmektedir. Pestisite maruz kaldıktan sonra etkileri haftalar hatta aylar sonra ortay çıkmayabilir ve bu durum da sağlık üzerindeki etkilerini ilişkilendirmek zorlaşabilir. 

• Beyin gelişimi,
• Uyku döngüsü,
• Stres

gibi vücut sürecini düzenleyen hormonlara müdahale eden kimyasallar endokrin bozucu olarak bilinmektedir. Bazı pestisit çeşitleri endokrin bozucu olarak hareket ederek;

• Kanser,
• Gelişim sorunları
• Kısırlık

gibi etkilerle hayvanlara ciddi zararlar vermektedir. Bu etkilere benzer olarak insanların kimyasallara maruz kalmasıyla ilişkilendirilebilir.

Pestisitlerin İnsan Sağlığına Etkileri

Pestisitlere uzun süre veya yoğun şekilde maruz kalmak, vücutta toksik etkiler oluşturabilir. Bu etkiler hem akut (kısa süreli) hem de kronik (uzun süreli) şekilde ortaya çıkabilir.

Akut Etkiler

• Baş dönmesi, mide bulantısı, kusma
• Deri tahrişi, kızarıklık veya yanma
• Gözlerde sulanma, yanma hissi
• Solunum güçlüğü, öksürük
• Kas seğirmesi, aşırı terleme veya halsizlik

Kronik Etkiler

Uzun vadede pestisit kalıntılarına maruz kalmak, şu sorunlarla ilişkilendirilebilir:

• Sinir sistemi hasarı: Özellikle organofosfat ve karbamat içerikli pestisitler sinir hücrelerinde iletişimi bozar.
• Hormonal dengesizlikler: Endokrin sistemi etkileyerek östrojen, testosteron gibi hormonların üretimini değiştirebilir.
• Karaciğer ve böbrek hasarı: Vücuttaki toksinlerin birikmesine bağlı olarak bu organlarda fonksiyon bozukluklarına yol açabilir.
• Üreme sağlığı üzerinde etkiler: Gebelik döneminde pestisit maruziyeti, fetüsün gelişimini olumsuz etkileyebilir.
• Kanser riski: Uzun süreli temas bazı kanser türleriyle ilişkilendirilmiştir (lenfoma, lösemi, prostat, meme kanseri vb.).

Pestisitten Korunma Yolları

• Gıdaları tüketmeden önce soymak: Meyve ve sebzeleri bol suyla yıkamak veya kabuklarını soymak,
• Isı kullanılacak ürünlerde doğru yöntemlerle pişirmek: Pişirmek pestisit seviyesini düşürmeden en etkili yöntemlerden biridir
• Özellikle çocukları, hamileleri ve evcil hayvanları pestisit temasından uzak tutmak: Pestisitlerin çocuklar üzerinde büyüme ve gelişme açısından zararlı etkileri olabilmektedir. Bu yüzden çocukları pestisite maruz kalmamaları önemlidir. 
• Pestisitlere direkt olarak temastan kaçınmak gerekmektedir: Tarım alanlarında çalışan kişiler bu maddeleri kesinlikle solunmamalıdır. İlaçlama yapılacağı sırada yüzde ağız ve burun kapalı bir şekilde maske kullanılmalıdır. Eldiven takılarak direkt temas önlenebilir. Koruyucu gözlük kullanmalıdır.
• Kullanılmış pestisit ambalajlarının doğru imha edilmesi: Doğrudan doğaya atılmaması ve uygun şekilde imha edilmesi maruziyeti engeller.
• Kendi ürününü yetiştirmek: Evde yetiştirebilecek meyve ve sebze ile pestisite maruz kalmayı önlebilebilir. 
• Organik gıdaların kullanımı: Organik ve mevsiminde üretilmiş gıdaları tercih etmek pestisitten uzak üretildiklerinden maruziyeti azaltır.
• Tarım ürünlerini güvenilir tedarikçilerden almak: Özellikle tarım ile ilgilenenlerin güvendiği yerlerden ürün tedarik etmesi en sağlıklı yöntemdir. 
• Evde kullanılan ürünlere dikkat edilmeli: Evde kullanılan haşere ilaçlarını talimatlara uygun şekilde ve kapalı alanlarda aşırı dozda kullanmadan uygulamak,

En Yaygın Olarak Kullanılan Pestisitler Nelerdir?

En yaygın olarak kullanılan pestisit, böcek öldürücü olarak asefat, klorpirifos ve organofosfatlardır. Bahçe ve ev için ise piretroid, karbarildir.

Dünya çapında fazla miktarda herbisit kayıtlıdır,  tarımda en çok kullanılan 5'i;

• Atrazin,
• Glifosat,
• Metolaklor-S,
• 2,4-Diklorofenoksiasetik (2,4-D) asit ve
• Fumigant dikloropropendir.

Pestisit Maruziyeti Nasıl Olur?

Gıdalar aracılığıyla: Yıkanmadan tüketilen meyve ve sebzelerde kalan pestisit kalıntıları sindirim yoluyla vücuda alınabilir.

Solunum yoluyla: Tarımsal alanlarda ilaçlama sırasında pestisit aerosollerinin solunması sonucu etki ortaya çıkar.

Cilt temasıyla: Özellikle tarım işçileri ve ilaçlama yapan kişilerde pestisitlerin deri yoluyla emilmesi mümkündür.

Ev içi kullanım: Evde haşere ilacı veya sprey formunda kullanılan pestisitler yanlış dozda uygulanırsa solunarak zarar verebilir.

Pestisit Zehirlenmesi Belirtileri

Akut pestisit zehirlenmesi genellikle ani semptomlarla kendini gösterir:

• Şiddetli mide bulantısı ve kusma
• Baş ağrısı, baş dönmesi
• Aşırı terleme, halsizlik
• Kaslarda kasılma veya seğirme
• Göz bebeklerinde küçülme
• Nefes darlığı, göğüs sıkışması

Bu belirtiler görüldüğünde vakit kaybetmeden tıbbi yardım alınmalıdır.

Pestisit zehirlenmesi durumunda ne yapılmalı?

• Kişi derhal temiz havaya çıkarılmalı.
• Ciltle temas eden giysiler çıkarılmalı ve temas eden bölgeler bol sabunlu suyla yıkanmalı.
• Göze temas olduysa en az 15 dakika bol suyla yıkanmalı.
• Ağızdan bir şey verilmemeli, kusturulmaya çalışılmamalıdır.
• Acil servise gidilirken, mümkünse maruz kalınan pestisitin etiketi veya ambalajı da götürülmelidir.

Pestisit ile İlgili Sıkça Sorulan Sorular

Pestisit tamamen zararlı mıdır?

Pestisitler uygun dozda ve kontrollü şekilde kullanıldığında zararlı organizmaları engelleyerek tarımsal verimliliği artırabilir. Ancak bilinçsiz kullanım, hem insan sağlığına hem de ekosisteme zarar verir.

Pestisit kalıntısı gıdadan nasıl temizlenir?

Meyve ve sebzeler bol suyla yıkanmalı, gerekiyorsa sirkeli su içinde kısa süre bekletilmelidir. Ancak bu yöntem her zaman kalıntıyı tamamen ortadan kaldırmayabilir.

Pestisit zehirlenmesi nasıl anlaşılır?

Ani mide bulantısı, terleme, kas seğirmesi, baş dönmesi, nefes darlığı gibi belirtiler pestisit zehirlenmesine işaret edebilir. Böyle bir durumda derhal tıbbi destek alınmalıdır.

Pestisitlere en çok kimler maruz kalır?

Tarım işçileri, pestisit uygulayıcıları, ilaçlama yapılan alanlarda yaşayan kişiler ve yıkanmamış ürünleri sık tüketen bireyler daha yüksek risk altındadır

*Bu içeriğin geliştirilmesine Memorial Tıbbi Yayın Kurulu katkı sağlamıştır. Sitede yer alan tüm içerikler yalnızca genel bilgilendirme amacı taşımaktadır. Şikayetinizle ilgili değerlendirme, tanı ve tedavi için mutlaka bir doktora başvurunuz."