Aleksitimi Nedir? Aleksitimi Neden Olur?

Aleksitimi, kişilerin duygularını tanımlamakta ve ifade etmekte zorlanmasına neden olan bir durumdur. Direkt olarak ruhsal ya da psikolojik bir hastalık olarak değerlendirilmez. Fakat kişinin psikolojisini olumsuz yönde etkileyebilir. Aynı zamanda aleksitimi, farklı psikolojik problemlere bağlı olarak da ortaya çıkabilir. Özellikle depresyona bağlı olarak bazı kişilerde duyguların ifade edilememesi ve anlamlandırılamaması gibi problemler görülebilir. 

Aleksitimi Nedir? Alexithymia Ne Demek?

Alexithymia, Yunanca kökenli bir kelimedir ve kelime anlamı, "duygular için eksik kelimeler" olarak tanımlanır. Bu durumu yaşayan kişiler, duygularını ifade edebilecek kelimeleri bulamaz. Kişi, yaşadığı duyguları kendisi de anlamlandıramayabilir. Hissedilen duygular, fiziksel problemler ile anlatılır. Bazı duygular, kişilerde karın ağrısı ya da mide bulantısı gibi belirtilere neden olabilir. Özellikle duyguların ifade edilememesi halinde daha farklı belirtiler görülebilir. Bu nedenle kişi, üzüldüğünde midesinin bulandığını dile getirebilir. 

Duygusuzluk hastalığı olarak tanımlanır mı?

Aleksitimi, duygusuzluk hastalığı olarak tanımlanamaz. Duygusuzluk hastalığı, apati olarak adlandırılır. Bu durumu yaşayan kişilerde duygular azalmaya ve bir süre sonra tamamen yok olmaya başlar. Apati problemi yaşayan kişiler, duyguları hissetmez. Fakat aleksitimi sorunu olan kişiler duyguları hisseder, sadece tanımlayamaz. Alexithymia ile apati birbiri ile sıklıkla karıştırılıyor olsa da ikisi farklı problemlerdir. Aleksitimi, kişinin karakterinin bir parçası olarak değerlendirilebilir. Fakat apati, duygu durum bozukluğu olarak bilinir.

Aleksitimi Neden Olur?

Aleksitimi, genetik olarak ya da travmalara bağlı olarak ortaya çıkabilen bir durumdur. Herhangi bir nedene bağlı olmaksızın kişilerde, duyguları anlamlandıramama gibi sorunlar da ortaya çıkabilir. Özellikle nörolojik problemler, kişide aleksitimi görülmesine yol açar. Aleksitimi oluşum nedenleri şunlardır;

Psikolojik ve çevresel nedenler

Çocukluk döneminde kişinin çevresi ile iletişimi, bu durumun ortaya çıkmasına neden olabilir. Bazı çevresel faktörlere bağlı olarak bireyler, duygularını bastırmaya başlayabilir. Duyguların bastırılması ise uzun vadede alexithymiaya yol açar. Psikolojik problemler nedeni ile de bu durum ortaya çıkabilir. Kişi ağır depresyon geçirmişse ya da duygu durum bozukluğu söz konusu ise duyguları anlamlandıramayabilir. Psikoloji, duygular üzerinde hem olumlu hem olumsuz etkilere neden olabilir.

Çocukluk travmaları ve aile etkisi

Aile, bu durumun oluşmasındaki en etkin faktördür. Çocukluk döneminde ailesinden ilgi ve sevgi göremeyen çocuklarda, aleksitimiye daha sık rastlandığı bilinir. Çocukluk döneminde travma yaşamış kişiler, duygularını kontrol etmek isteyebilir. Çocukluktan itibaren duyguların kontrol edilmeye çalışılması, bir süre sonra duygu anlam karmaşasına yol açabilir. Bu nedenle ebeveynlerin yaklaşımı, çocuk ruh sağlığı için önemli bir etkendir.

Nörolojik ve biyolojik faktörler

Bazı nörolojik hastalık türleri, kişilerin duygularını anlamlandıramamasına neden olabilir. Bu hastalık türleri ve biyolojik faktörler, beynin algı mekanizmasında problemlere yol açabilir. Algı mekanizmasında problem olması halinde ise bireyler, aleksitimi belirtileri gösterebilir. Farklı hastalık problemlerine ya da etkenlere bağlı olarak da kişilerde bu problem ortaya çıkabilir. Diğer aleksitimi nedenleri aşağıdaki gibidir;

• Otizm
• Distoni
• Epilepsi
• Alzheimer
• Parkinson
• İnme/felç
• Multipl skleroz
• Huntington hastalığı
• Kafa travması ve yaralanmalar

Aleksitimi Belirtileri Nelerdir?

Aleksitimi oluşumu, kişide bazı belirtilerin ortaya çıkmasına neden olur. Bu durumu yaşayan bireyler, genellikle sosyal ilişkiler kurmakta zorlanır. Empati yeteneği zayıftır ve başkalarına duygusal açıdan destek olamazlar. Kişi, kendi yaşadığı duyguları anlamlandırmakta zorlanır ve ne yaşadığını tam olarak kavrayamaz. Aleksitimi belirtileri şunlardır;

• Duyguları tanımlayamamak
• Duyguları ifade etmede güçlük
• Duyguları hissedememek
• Kendi ifade edememenin zorluğunu yaşamak
• Sosyal ilişkilerde zorlanmak

Duyguları tanımlayamama

Alexithymia problemi olan kişilerin duyguları vardır. Bu kişiler de üzülür, sevinir yada kırılabilir. Fakat bu süreçte yaşadığı duygunun tam olarak ne olduğunu anlayamaz. Yaşanılan durum, duygu karmaşasına yol açar. Örneğin kişi bir konuda başarısız olduğunda, içinde bir sıkıntı oluşabilir. Bu sıkıntı aslında kırgınlık, kaygı ya da üzüntü olarak tanımlanır. Aleksitimi problemi olan kişi ise bu hissin ne olduğunu tanımlayamaz.

Duyguları ifade edememe

Alexithymia sadece duyguları tanımlama problemine değil, aynı zamanda duyguları ifade etme problemine de neden olur. Kişi, mutlu olduğu bir olay yaşandığında ne hissettiğini anlayamaz. Anlayamadığı için ise bunu ifade edemez. Örneğin kişi, arkadaşı üzgünken ona destek olmak ister. Fakat duygularını anlatabileceği herhangi bir kelime yoktur.

Duyguları hissetmeme

Duyguları hissetmeme, genellikle bir belirti değildir. Bu süreçte kişinin yaşadığı bir his olarak değerlendirilebilir. Çünkü alexithymia problemi olan kişiler duyguları hisseder. Anlama ve ifade etme sorunu olduğu için ise duyguları hissedemediğini düşünür. 

“Kendimi ifade edemiyorum” hissi

Alexithymia problemi yaşayan kişilerde en sık karşılaşılan belirti, kendini ifade edememe hissidir. Bu hissin görülmesi oldukça normal bir durumdur. Aleksitimi nedeni ile kişi kendisini ifade etmekte zorlanır. Etrafındaki kişiler tarafından anlaşılmadığını düşünmesi ise stres oluşumunu ve bazı psikolojik problemleri tetikleyebilir. Bu nedenle kişinin yaşadığı problemin çevresi tarafından bilinmesi oldukça önemlidir. Böylelikle çevrenin desteği ile süreç daha kolay bir şekilde atlatılır.

Sosyal ilişkilerde zorlanma

Kişinin duyguları tanımlayamaması ve aktaramaması, sosyal ilişkilerinde zorlanmalara yol açar. Karşısındaki ile iletişim kurmakta zorlanır. Mantık içeren konularda empati yeteneği görülse de duygusal konularda empati yapamaz. Duygu alışverişi aleksitimi nedeni ile zorlaşmaya başlar. Yaşanan iletişim ve duygusal aktarım problemleri, kişinin yalnızlaşmasına neden olabilir.

Duyguları Hissedememek Ne Anlama Gelir?

Duyguları hissedememek, bireylerin hissizleşmesi olarak tanımlanabilir. Bu durum, aleksitimi ile sıklıkla karıştırılır. Fakat duygusuzluk hastalığı ile alakalı olarak ortaya çıkabilir. Bazı durumlarda ise kişi, duyguları hissedemediğini düşünür ama hisseder. Sadece hissettiği duyguyu tanımlayamaz. Tanımlayamamak ise ona hissedilmediğini düşündürür ve bu durum, alexithymia belirtileri arasında yer alır.

Psikolojide duyguların rolü

Psikoloji, duygular üzerinde etkin rol oynar. Kişilerin kendisini ve çevresini anlayabilmesi için duygularını anlayıp ifade etmesi gerekir. Duygularını anlamayan ve ifade edemeyen kişiler, iletişim kurmakta zorlanır. Bu durum ise sosyal açıdan yalnızlaşmaya neden olarak kişinin strese girmesine yol açar. İlerleyen dönemlerde ise anksiyete, sosyal fobi ve depresyon gibi problemlerin görülme riski artar. Duygular ile psikoloji direkt olarak birbiriyle bağlantılıdır.

Duygularını kontrol etmek ile bastırmak arasındaki fark

Kişilerin duygularını kontrol etmek istemesi ile duygularını bastırması, tamamen birbirinden farklıdır. Duyguları kontrol etmek, doğru yerde doğru tepki vermeyi sağlar. Özellikle stres, panik ve korku anlarında kişinin aşırı tepki vermemesini sağlar. Duyguları bastırmak ise kişilerin hislerini dışarı yansıtmamasıdır. Duygularını bastıran kişiler, genellikle hislerini içine atar. Bu durum kişinin hem psikolojisini hem sağlığını olumsuz yönde etkiler.

Aleksitimi Testi Nedir? Nasıl Yapılır?

Aleksitimi testi, kişinin duygularını ne kadar tanıdığını değerlendirmek için uygulanır. Testte bazı sorular yer alır ve danışanın bunları yanıtlaması talep edilir. Bu sorular, duygular ile alakalıdır. Örneğin kısa bir hikaye yer alır ve kişinin bu hikayedeki duygunun ne olduğunu anlayıp anlamadığı kontrol edilir. Aleksitimi testi direkt olarak kişilere tanı konulmasını sağlamaz. Fakat tanı öncesi değerlendirme süreci için bu testin uygulanması faydalıdır.

Aleksitimi testi türleri

Alexithymia testinin bilinen birkaç farklı türü vardır. Kullanımı en çok tercih edilen ise TAS - 20 olarak bilinir. Toronto Aleksitimi Ölçeği olarak da bilinen TAS - 20'nin, üç farklı alt türü bulunur. Bu türler; duyguları anlama derecesi, duyguları anlatma derecesi ve dış dünyaya odaklanma derecesine göre belirlenir. TAS - 20 haricinde kullanılan diğer test türleri ise BVAQ, OAS ve LEAS'dir.

Uzman değerlendirmesi nasıl yapılır?

Uzman değerlendirmesi, kişiye kesin bir tanı konulmasını sağlar. İlk aşamada kişinin yaşadığı problemler hakkında bilgi alınır. Daha sonrasında testler uygulanır ve duygusal değerlendirmeler gerçekleşir. Test sonuçları ve kişinin problemleri bir arada incelenerek aleksitimi tanısı konulabilir. Uzman değerlendirmesi ile birlikte, kişiye en uygun tedavi süreci planlanır.

Aleksitimi Kimlerde Görülür?

Aleksitimi herkeste görülebilecek bir problemdir. Fakat bazı kişilerde görülme riskinin daha yüksek olduğu bilinir. Özellikle duygularını bastıran kişilerde alexithymia daha yaygın görülür. Kişinin yoğun stres altında olması, psikolojik problemler, biyolojik ve nörolojik etkiler, çevresel faktörler vb. durumlar bu problemin ortaya çıkmasına neden olur. Aleksitimi risk grupları aşağıdaki gibidir;

Risk grupları

Çocukluk döneminde travma yaşayanlar ve duygularını bastırmak zorunda olan kişiler, risk grubu içerisinde değerlendirilir. Nörolojik hastalığı olan kişilerde de bu durumun görülme ihtimali daha yüksektir. Travma sonrası stres bozukluğu ve depresyon geçmişi olan kişiler, risk grubuna dahildir. Kişinin fazla baskılayıcı bir ortamda ya da ilgi ve sevgi görmeden büyümesi de tetikleyici bir unsur olarak bilinir. Bunların haricinde ise otizmli kişilerde de aleksitimi riski vardır.

Erkeklerde ve kadınlarda görülme durumu

Aleksitimi her yaştan ve cinsiyetten kişide görülebilecek bir problemdir. Fakat yapılan bazı araştırmalar, erkeklerde bu duruma daha sık rastlandığını gösterir. Özellikle bazı toplumlarda çocukluk dönemindeki erkeklere ağlamaması gerektiği ve duygularını göstermemesi öğretilir. Bu öğretiler nedeniyle de ilerleyen süreçte erkeklerin duygularını anlamlandıramama ihtimali artış gösterir. Kadınlarda aleksitimi oluşumuna daha az rastlanır.

Aleksitimi Nasıl Tedavi Edilir?

Aleksitimi tedavisi için genellikle psikoterapi yöntemlerine başvurulur. Bu süreçte bilişsel davranışçı terapi yöntemlerin de destek alınır. Kişinin geçmişte yaşadığı problemler değerlendirilir ve durumun temel nedeni hakkında bilgi sahibi olunur. Aleksitimi testi gibi bazı psikolojik ölçüm araçlarından faydalanılır. Kişinin duygusal farkındalığının gelişmesi hedeflenir ve bu durumla nasıl başa çıkacağı öğretilir.

Psikoterapi ve danışmanlık süreci

Psikoterapi, aleksitimi tedavisinin en önemli aşamasıdır. Terapi ve danışmanlık sürecinde kişinin duygularını tanıması hedeflenir. Duygular ile fiziksel belirtilerin arasındaki ilişki, danışanlara anlatılır. Çocukluk döneminde aile ile ilişkinin nasıl olduğu ve travmalar değerlendirilir. Aynı zamanda bu durumun nörolojik problemler ile alakalı olup olmadığı da bu süreçte değerlendirilen konular arasında yer alır.

Duygusal farkındalık geliştirme

Bireylerin duygusal farkındalığının gelişebilmesi için yaşanan olaylarda hangi fiziksel belirtilerin çıktığını incelemesi talep edilir. Örneğin bir olay yaşandı ve kişide mide ağrısı başladı. Mide ağrısının hangi duygular ile ilişkili olabileceği öğrenilir. Böylelikle fiziksel belirtiler, duyguların tanımlanmasına yardımcı olur. İlerleyen süreçlerde kişi iletişim halindeyken midesinin ağrıdığını söylemek yerine bu duruma neden olan duyguyu dile getirebilir.

Günlük hayatta uygulanabilecek teknikler

Kişilere günlük hayatta uygulanabilecek bazı teknikler öğretilir. Bir olay yaşandığında kişi, o anda ne hissettiğini anlamaya çalışmalıdır. Yaşadığı bu durumu, duygu günlüğüne not alabilir. Böylelikle duygular hakkında farkındalık sağlanır. Aynı zamanda bazı nefes tekniklerinin de bu süreçte faydası vardır. 

Aleksitimi ile Başa Çıkma Yolları Nelerdir?

Aleksitimi ile başa çıkmak için önerilen yöntemler arasında duygu günlüğü tutmak yer alır. Böylelikle kişiler, hangi duyguları yaşadıklarını anlamlandırmaya çalışır. Düzenli egzersizler ile kişinin kendisini ifade etmeye çalışması gerekir. Uygulanan egzersizler sayesinde duygusal zeka gelişmeye başlar. Başkaları ile iletişim kurmaya çalışmak da bu süreç ile başa çıkılmasına yardımcı olur. 

Duygu günlüğü tutma

Bireyler, gün içerisinde yaşadığı olayları bir deftere ya da telefon vb. teknolojik aletlere not alır. Duygu aktarımının daha iyi sağlanması açısından genellikle defter kullanımı önerilir. Yaşanan olaylar ve kişinin verdiği tepkiler, tekrar okunduğunda flashback etkisi yaratır. Kişinin kendi davranışlarını gözlemlemesi mümkün hale gelir. Düzenli olarak günlük tutmak, hangi durumlarda nasıl tepki verilmesi gerektiğini anlamaya da yardımcı olur.

Kendini ifade etme egzersizleri

Aleksitimi ile başa çıkmanın en etkili yolu, kişinin kendini ifade etmeye çalışmasıdır. Bu egzersizler, yavaş bir şekilde ilerleme sağlar. Kişinin kendini fazla zorlaması, kısa sürede pes etmesine neden olabilir. Egzersizler ilk dönemlerde bireysel şekilde uygulanabilir. Bireyler, kendi kendine duygularını anlatmaya çalışabilir. İlerleyen süreçlerde ise başkaları ile iletişim kurarak kendini ifade etme egzersizlerine devam edilmelidir.

İletişim becerilerini geliştirme

Kişinin iletişim becerilerini geliştirmesi, duygularını aktaramadığı için zorlayıcı olabilir. Bu nedenle de öncelikle bireyin yaşadığı bu durumu bilen kişiler ile iletişim artırılmalıdır. Çevredeki kişilerin desteği, süreç ile baş etmeyi daha kolay hale getirir. Daha sonrasında ise farklı kişiler ile iletişim kurulmalıdır. Fakat aleksitimi ile başa çıkabilmek için aynı zamanda tedavi yöntemlerine de başvurulması oldukça önemlidir.

Aleksitimi Tedavi Edilmezse Ne Olur?

Aleksitimi tedavisi gerçekleşmediğinde, kişinin sosyal ilişkileri zarar görebilir. Bu durum aynı zamanda duygusal ilişkileri de olumsuz yönde etkiler. İlerleyen süreçlerde ise kişinin duygularını ifade edememesi, ruh sağlığının zarar görmesine de neden olur. Duyguların ifade edilememesi, farklı sağlık problemlerinin oluşum riskini artırır. Tedavi gerçekleşmediğinde görülebilecek sağlık problemleri şunlardır;

• Kronik stres
• Halsizlik
• Mide ağrısı
• Cilt problemleri
• Kas gerginliği

İlişkiler üzerindeki etkileri

Kişinin duygularını anlamlandıramaması ya da ifade edememesi, ilişkilerin olumsuz etkilenmesine neden olabilir. Aile bireyleri ile ilişkiler zayıflayabilir, arkadaşlık ilişkilerinde yanlış anlaşılmalar ortaya çıkabilir ya da duygusal ilişkilerde zorlanmalar görülebilir. Kişinin hem çevresi hem de partneri, iletişimi sürdürmekte zorlanmaya başlar. Aynı zamanda kişinin empati yeteneği de zayıftır. Bu nedenle başkalarının duygularını anlamakta da zorluklar yaşanır. Bu durum, kişinin dışarıdan soğuk ve mesafeli görünmesine neden olur.

Ruh sağlığına etkileri

Bu durum, kişinin kendisini yalnız hissetmesine ve depresyona girmesine neden olabilir. İlerleyen süreçlerde kişide anksiyete ve kaygı bozukluğu ortaya çıkabilir. Aynı zamanda sosyal fobi oluşumu da bu duruma bağlı olarak görülebilir. Kişinin stres seviyesi de aleksitimi nedeniyle artış gösterir. Kişinin tedavi olmaması, kişilik bozuklukları gibi bazı psikolojik sorunların oluşumunu da tetikleyebilir.

Aleksitimi ile İlgili Sıkça Sorulan Sorular

Aleksitimi bir hastalık mı yoksa kişilik özelliği mi?

Aleksitimi hayatı tehdit eden bir hastalık değildir. Kişilik özelliği olarak değerlendirilmesi mümkündür fakat bu durumun ilerlemesi farklı psikolojik sağlık sorunlarını beraberinde getirebilmektedir. Bazı kişiler, çocukluk dönemlerinden itibaren duygularını anlamlandıramazken bazıları ise yaşadıkları nörolojik problemlere ya da psikolojik problemlere bağlı olarak bu durumu yaşayabilir. 

Duygularımı hissedemiyorum, bu normal mi?

Duyguların hissedilememesi, genellikle normal bir durum olarak değerlendirilmez. Yaşanan bu durum, duygu hissetmeme hastalığı olarak tanımlanabilir ve aleksitimi ile alakalı değildir. Aleksitimi probleminde kişi, duyguları hisseder ama anlamlandıramaz ve ifade edemez. Duyguların hissetmemek, psikolojik ve ruhsal bir problemdir.

Aleksitimi tamamen geçer mi?

Aleksitimi tamamen geçmeyebilir. Kişinin bu durumu neden yaşadığının teşhis edilmesi gerekir. Nörolojik hastalığı olan kişilerde, travma yaşayanlarda ya da daha önce beyin hasarı yaşamış kişilerde durum hafifleyebilir ama geçmez. Depresyon gibi psikolojik nedenlere bağlı olarak aleksitimi söz konusu ise bu durumun geçme ihtimali vardır.

Hangi uzmana başvurulmalı?

Aleksitimi oluşumunda öncelikle klinik psikologlara başvurulması önerilir. Gerekli görülmesi halinde ise psikologlar, kişiyi psikiyatristlere yönlendirebilir. Nörolojik hastalıklara bağlı olarak bu durum görülüyor ise kişilerin tedavi olması gereklidir. Bu nedenle nöroloji alanına yönlendirme sağlanır.

*Bu içeriğin geliştirilmesine Memorial Tıbbi Yayın Kurulu katkı sağlamıştır. Sitede yer alan tüm içerikler yalnızca genel bilgilendirme amacı taşımaktadır. Şikayetinizle ilgili değerlendirme, tanı ve tedavi için mutlaka bir doktora başvurunuz."