Kabul ve Kararlık Terapisi (ACT) Nedir? Teknikleri Nelerdir?

Kabul ve kararlılık terapisi, bilişsel davranışçı terapi yöntemleri içinde bulunan ve kişinin zihninde yarattığı olumsuz düşünceler ile nasıl başa çıkacağını öğreten bir terapi türüdür. Diğer bir ismi ACT terapi olarak bilinir. Kişiye özel olarak hazırlanan seanslar ile gerçekleştirilen bir terapi yöntemidir.

Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) Ne Demek?

ACT kabul ve kararlılık terapisi, kişinin olumsuz duygularını kabul etmesini sağlayan uygulamaları kapsar. Kişilerin bu olumsuz duygular ile savaşması yerine onları olduğu gibi kabul etmesi hedeflenir. Fakat bu kabullenme, kişinin iyice karamsarlığa kapılmasını sağlamaz. Tam tersine kişinin bilinçlenmesini ve olumsuz duygu ya da düşünceleri ile başa çıkabilmesini sağlar.

Kabul ve Kararlılık Terapisinin Temel İlkeleri Nelerdir? 

Kabul ve kararlılık terapisinin temel ilkesi, psikolojik açıdan zihnin esnekliğini artırmak olarak bilinir. Psikolojik problemlerin birçoğu kişinin kaygılı düşüncelerine bağlı olarak ortaya çıkar. Bu terapinin temel ilkelerinden bir diğeri de kaygılı düşünceler ile başa çıkmayı sağlamaktır. 

Kabul ve Kararlılık Terapisinde Altı Temel Süreç Nedir?

ACT, altı temel süreçten oluşur. İlk aşama kabul aşaması olarak bilinir. Uygulanan bu terapi sürecinde kişiler, altı temel sürecin tamamını öğrenir. Böylelikle olumsuz duygular ile nasıl baş edileceği öğrenilir. Yapılan seanslar birçok psikolojik problemin hafiflemesine katkı sunar. Hafif şekilde seyreden psikolojik problemlerin ise tamamen ortadan kalkması, bu altı temel süreç tamamlandıktan sonra mümkündür. Terapinin altı temel süreci şunlardır:

Kabul (zorlayıcı duygu ve düşüncelerle kalabilme)

Birçok kişi zihnindeki olumsuz duygu ve düşünceleri baskılamaya ve onunla savaşmaya çalışır. Fakat bu durum kişinin psikolojisini olumsuz yönde etkiler. Bu nedenle de terapinin ilk adımı kabul aşamasından oluşur. Kişinin bu olumsuz ya da zorlayıcı duyguları kabullenmesi gerekir. 

Bilişsel ayrışma (düşüncelerden uzaklaşma) 

Bilişsel ayrışma, bu olumsuz duygu ve düşüncelerin bir kesinliği olmadığını fark etmektir. Bazı durumlarda zihin, kendisini korumak için olumsuz senaryolar üretebilir. Bu durum, anksiyete belirtileri arasında da yer alır. Ortaya çıkan bu olumsuz senaryoların aslında gerçek olmadığı, ikinci aşamada fark edilmeye başlanır. Gerçek ve gerçek olmayan düşüncelerin birbirinden ayrıştırılabilmesi hedeflenir.

Şimdiki anla temas

Üçüncü aşama, şimdiki anla temastır. Bu aşamada zihnin kontrol edilmesi sağlanır. Kişinin geçmişte yaşanan olayları tekrar tekrar düşünmesi ya da gelecekte henüz yaşanmamış olan olayları düşünmesi, bu aşamada engellenir. Zihnin anda kalması sağlanır.

Gözlemleyen benlik (kendini fark eden yan)

Gözlemleyen benlik aşamasında kişinin kendini fark etmesi sağlanır. Birçok kişi hayatını bu olumsuz düşünceler üzerine planlar ve yaşar. Kişinin içsel benliğini fark etmesi ve hayatının bu olumsuz düşüncelerden ibaret olmadığını fark edebilmesi bu aşamada gerçekleştirilir. Genellikle seansın en zorlu aşaması olarak da bilinir.

Değerlerin netleştirilmesi

Değerlerin netleştirilmesi, kişinin yaşamında asıl değerli olan şeylerin fark edilmesini sağlamaktır. Böylelikle olumsuz duygu ve düşüncelere odaklanmak yerine, bireylerin bu değerlere odaklanması sağlanır.

Değerler doğrultusunda kararlı eylem 

Kişinin değerlerini netleştirmesinin ardından son aşama olan değerler doğrultusunda kararlı eyleme geçilir. Bu aşama kişi değerlerini fark ettikten sonraki eylemlerin planlanmasını içerir. Kişinin hayatta daha somut adımlar atması ve daha gerçekçi düşüncelere odaklanması sağlanır. 

Kabul ve Kararlılık Terapisi Nasıl İşler?

ACT yani kabul ve kararlılık terapisi, bireylerin duygu ve düşüncelerini kabul etmesini sağlayan adımlardan oluşur. Uygulanan seansların sonunda kişiler, zihnindeki düşüncelerin gerçek mi yoksa kaygı nedeniyle ortaya çıkan senaryolar mı olduğunu fark edebilir. Aynı zamanda bu düşünceler ile savaşacak psikolojik esnekliğe sahip olur. Gerçek duygu ve düşünceler ile somut adımlar atabilir. 

Kabul ve Kararlılık Terapisi Teknikleri Nelerdir? 

Terapide kişilere farklı teknikler uygulatılır. Seans süreci boyunca hangi tekniğin kişiye iyi geldiği belirlenir. Bu teknikler sayesinde zihnin rahatlaması hedeflenir. Kabul ve kararlılık terapisi teknikleri şunlardır:

Farkındalık ve nefes egzersizleri 

Farkındalık ve nefes egzersizleri, özellikle kabul, gözlemleyen benlik ve şimdiki anla temas aşamalarında uygulanır. Kişinin zihnini anda tutması, bu nefes egzersizleri ile mümkündür. Öncelikle mindfulness uygulaması kişilere anlatılır. Daha sonrasında ise mindfulness teknikleri ile egzersizler gerçekleştirilir. Böylelikle bilinçsel farkındalık kazandırılır.

Bilişsel ayrışma egzersizleri

Bilişsel ayrışma egzersizleri, kişinin olumsuz düşüncelerini gerçek düşünceler ile ayrıştırabilmesini sağlar. Bu egzersizler esnasında olumsuz düşüncelerin yüksek sesle dışa vurumu sağlanır. Daha sonrasında bu olumsuz düşünceler, değiştirilir. Kişi kendisinin başarısız olduğunu düşünüyorsa bu düşünceyi olduğu ana göre değiştirmelidir. "Ben başarısızım" yerine "ben şu an başarısızım" gibi değişimler yapılabilir. Aynı zamanda bu düşünceleri nesneleştirerek de bazı egzersizler uygulanır. 

Metaforlar ve hikayelerle çalışma 

Metaforlar kullanarak ve duygu ya da düşünceleri hikayeleştirerek egzersiz yapması, zihnin daha farklı senaryolar üretebilmesini sağlar. Örneğin kişi kendisini mutsuz eden bir ilişki içerisinde ise bu durumu hikayeleştirebilir. Böylelikle farklı senaryolar ortaya çıkar ve kişi, kendisini mutsuz eden ilişkiden uzaklaşabileceğinin farkına varır. Metaforlar ve hikayeler ile çalışma, bilişsel davranışçı terapi uygulamalarında en sık tercih edilen egzersizler arasında yer alır.

Değerler listesi ve değer kartları ile çalışma 

Değerler listesi ve değer kartları, kişinin aslında hayatında gerçekten nelere değer verdiğinin farkına varmasını sağlar. Kişiye değer listeleri sunulur ve kişinin bu listede değer verdiği konuları seçmesi talep edilir. Daha sonrasında ise değer verdiği konuları, önem sırasına göre sıralaması istenir. Böylelikle kişinin tekrar nelere değer verdiği hatırlatır ve bu konular üzerine detaylı görüşmeler yapılır.

Kararlı eylem planı oluşturma

Bu egzersizin temel amacı, kişinin hayatında daha somut adımlar atarak ilerlemesini sağlamaktır. Değerler listesi egzersizleri tamamlandıktan sonra bu aşamaya geçilir. Danışanın hangi konuda adım atmak istediği değerlendirilir. Bu konu hakkında neler yapabileceği konuşulur.

Duygusal zorluklarla oturabilme egzersizleri 

Bu egzersiz sayesinde kişi olumsuz duygu ve düşüncelerden kaçmayı bırakır. Bunun, yaşamın bir parçası olduğunu kabullenir. Fakat bu duygularla başa çıkmayı öğrenmiş olur. Böylelikle seanslar tamamlanır.

ACT Hangi Sorunlarda Kullanılır?

ACT, kişinin olumsuz duygularının neden olduğu birçok farklı psikolojik problemde uygulanabilen bir terapi yöntemidir. Özellikle kaygı bozukluğu olan kişiler için tercih edilebilecek terapi türleri arasında yer alır. Stresle başa çıkma sürecindeki kişiler için de uygun bir yöntem olarak bilinir. ACT'nin kullanıldığı bazı sorunlar şunlardır:

Anksiyete ve kaygı bozukluklarında ACT

Anksiyete ve kaygı bozukluklarında zihin, olumsuz senaryolar üretmeye daha yatkındır. Bu durum, kişinin günlük yaşantısını dahi zorlaştıracak kadar ciddi bir şekilde ortaya çıkabilir. Anksiyete ve kaygı bozukluğu problemi olan kişilerin bu olumsuz düşünceler ile baş edebilmesi için kabul ve kararlılık terapisine başvurması mümkündür. 

Depresyon ve çökkünlük yaşantılarında ACT 

Depresyon, oldukça zorlayıcı bir süreci kapsar. Kişi içine kapandıkça zihnindeki düşünceler daha da olumsuz bir hal alır. Dışarıdan belli olmasa dahi depresyondaki birçok kişinin zihni karmaşıktır ve zorlayıcı düşünceler ile doludur. Bu süreçte kişilere uygulanan ACT, kişinin düşüncelerinin farkına varmasını sağlar ve depresyonun daha hafif şekilde atlatılmasına yardımcı olur.

Obsesif kompulsif belirtiler ve takıntılı düşünceler

ACT, obsesif kompulsif bozukluk yaşayan ve takıntılı düşünceleri olan kişilerin bu süreçleri daha kolay atlatmasını sağlayan bir psikoterapi yöntemi olarak da bilinir. Seans süresince yapılan egzersizler sayesinde kişilerin düşünceleri zamanla değişmeye başlar ve takıntılar azalır.

Tükenmişlik, stres ve iş yaşamı güçlükleri 

Günlük hayat, ilişkiler, iş hayatı, aile ilişkileri vb. durumlar kişinin stres seviyesinin yükselmesine neden olur. Yoğun stres altında olan bireylerde ilerleyen dönemlerde, tükenmişlik hissi başlar. Tükenmişlik hissi oldukça tehlikeli bir durumdur ve tedavi edilmediğinde tükenmişlik sendromuna yol açabilir. Bu gibi durumların üstesinden gelebilmek için ACT'ye başvurulması mümkündür. 

Travma sonrası duygusal zorluklar 

Yaşanan travmalar sonrasında kişinin duygusal olarak toparlanması zor olabilir. Bu gibi durumlarda kabul ve kararlılık terapisine başvurulabilir. Uzman kişiler eşliğinde gerçekleştirilen seanslar, danışanın yaşadığı probleme bağlı olarak ortaya çıkan olumsuz duygu ve düşünceleri ile baş etmesine yardımcıdır.

Kabul ve Kararlılık Terapisinin Faydaları Nelerdir?

Kişilere uygulanan bu terapi, psikolojik olarak esneklik kazanılmasına imkan sunar. Fakat terapinin faydaları bu kadar ile sınırlı değildir. Aynı zamanda kişinin zorlayıcı duygu ve düşünceler ile baş edebilmesini de sağlar. Kişinin kendi değerlerinin farkına varması açısından da oldukça faydalıdır. Duygusal dayanıklılığın artmasına imkan sunar ve kişilerin stres ile daha kolay bir şekilde baş edebilmesini destekler.

ACT Kimler için Uygundur?

ACT, her yaştan ve her cinsiyetten kişi için uygundur. Seanslar, kişinin yaşadığı problemler baz alınarak özel olarak planlandığı için herkese uygun kabul edilir. Özellikle yoğun stres altındaki kişiler, anksiyete ve kaygı bozukluğu olanlar, depresyonda olan kişiler ve OKB gibi problemleri olan kişiler için uygun bir terapi yöntemidir.

ACT Kimler için Uygun Olmayabilir?

ACT, şiddetli psikotik bozukluğu olan kişiler için ve şizofreni hastalar için uygun olmayabilir. Bu terapi yöntemi genellikle herkes için uygun olarak bilinse de bazı ciddi problemlerde etkisini gösteremeyebilir. Özellikle uyuşturucu madde bağımlıları, intihar geçmişi olan kişiler ve bu gibi ağır travmalar yaşayan kişiler için bu terapi uygun olmayabilir.

Kabul ve Kararlılık Terapisi Süreci Ne Kadar Sürer?

Terapi yaklaşık olarak 8 ila 20 seans sürer. Fakat bu süreç kişiden kişiye değişiklik gösterir. Kişinin yaşadığı problem hafif şekilde seyrediyor ise ve seanslardan etkin sonuçlar alınıyorsa yaklaşık 8 seansta terapi tamamlanır. Fakat yaşanan problemler şiddetli ise 20 seansa kadar uzaması mümkündür.

ACT ve Diğer Terapi Yaklaşımları Arasındaki Farklar Nelerdir?

ACT, diğer birçok terapi yöntemi ile karıştırılabilir. Fakat her terapi türü birbirinden farklı prensiplere sahiptir. Bazı durumlarda farklı terapi türlerinin bir arada uygulanması da mümkündür. ACT ve diğer terapi yaklaşımları arasındaki farklar şöyledir:

ACT ve klasik bilişsel davranışçı terapi arasındaki farklar 

Klasik bilişsel davranışçı terapi, olumsuz düşüncelerin değiştirilmesini hedefler. Fakat kabul ve kararlılık terapisi, bu düşüncelerin kabul edilmesini hedefleyen bir prensibe sahiptir. Klasik BDT, düşüncelerin daha gerçekçi hale getirilmesini sağlarken ACT, bu düşüncelerin hayatı nasıl etkilediğini ortaya çıkarır.

ACT ve mindfulness temelli yaklaşımlar arasındaki ilişki

Mindfulness, ACT sürecinde başvurulan yöntemler arasında yer alır. Özellikle duyguların kabullenme aşamasında ve anda kalma sürecinde mindfulness egzersizlerinden faydalanır. Mindfulness, nefes egzersizleri ve farklı egzersizler ile anda kalmayı sağlar. ACT ise zihni sakinleştirirken bu egzersizlerden faydalanır. Fakat asıl amacı, olumsuz duyguları kabullenmeyi ve bu duygular ile baş etmeyi sağlamaktır.

ACT Sürecinde Danışanın Aktif Rolünün Önemi Nedir?

Danışanın seanslarda aktif olarak rol alması, daha etkin sonuçlar elde edilmesini sağlar. Kişinin aktif katılımı sayesinde egzersizler daha kolay bir şekilde gerçekleştirilir. Aynı zamanda aktiflik, seansların etkisini artıracağı için seans süresinin kısalmasına da yardımcıdır. Aktif katılımın olmaması halinde kişi bu terapiden fazla verim alamaz.

Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) ile İlgili Sıkça Sorulan Sorular

Kabul ve kararlılık terapisi nedir, hangi durumlarda uygulanır?

ACT, bilişsel davranışçı terapi sürecinde etkin rol oynayan bir çalışma olarak bilinir. Kişinin zorlayıcı düşüncelerinin hafifletilmesini sağlamak amacıyla kullanılır. Özellikle depresyon ve anksiyete bozukluğu gibi psikolojik problemler söz konusu olduğunda bu yönteme başvurulması mümkündür.

Kabul ve kararlılık terapisi kaç seans sürer?

Kabul ve kararlılık terapisi ortalama olarak 8 ila 20 seans uygulanır. Uygulamanın kaç seansta gerçekleştirileceği, kişinin yaşadığı probleme bağlı olarak değişkenlik gösterir. Aynı zamanda kişinin seanslardan ne kadar sürede etki aldığına bağlı olarak da seans sayıları düzenlenebilir.

ACT depresyon ve anksiyete belirtilerinde etkili midir?

Depresyon ve anksiyete problemi yaşayan kişiler için bu uygulama oldukça etkilidir. Zihinde oluşan karamsar düşünceler, ACT sayesinde hafifletilebilir. Burada amaç, kişinin düşüncelerden kaçmasından ziyade bu düşünceleri kabullenmek ve düşünceler ile başa çıkmayı sağlamaktır.

ACT kronik ağrı ve fiziksel hastalıklarla başa çıkmaya yardımcı olur mu?

Evet, bu uygulama sayesinde kronik ağrı ve fiziksel hastalıklar ile başa çıkma süreci daha kolay bir hale gelir. Hastalıkların tedavi sürecinde kişinin yaşadığı olumsuzluklar ile başa çıkmasına yardımcı olur. Böylelikle kronik ağrılarda hafifleme görülebilir ve fiziksel hastalıkların iyileşme süreci kısalabilir.

Kabul ve kararlılık terapisi ilaç tedavisinin yerine geçer mi?

Hayır, bu uygulama herhangi bir ilaç tedavisinin yerine geçmez. Psikolojik anlamda kişiye destek olan bir uygulama olsa da direkt olarak hastalıkların tedavi edilmesini sağlamaz. Fakat bazı hastalıkların tedavi sürecinde destekleyici rol oynar.

ACT gençler ve ergenler için de uygun mudur?

Evet, kabul ve kararlılık terapisi gençler ve ergenler için uygundur. Bu terapiler, kişinin yaşına ve yaşadığı probleme bağlı olarak düzenlenir. Seansların her biri kişiye özeldir.

ACT’nin etkisi ne zaman görülmeye başlar?

Terapinin etkisi birkaç seans sonrasında ortaya çıkar. Bu süreç, kişinin yaşadığı probleme ve seanslardan aldığı faydaya göre uzayabilir ya da kısalabilir. Kişinin etki görmemesi halinde ise seans içeriği tekrar planlanır ve seans sayısı artırılabilir.

*Bu içeriğin geliştirilmesine Memorial Tıbbi Yayın Kurulu katkı sağlamıştır. Sitede yer alan tüm içerikler yalnızca genel bilgilendirme amacı taşımaktadır. Şikayetinizle ilgili değerlendirme, tanı ve tedavi için mutlaka bir doktora başvurunuz."