Plazmaferez Nedir? Hangi Hastalıklarda Uygulanır?

Plazmaferez, kanın sıvı kısmı olan plazmanın hücresel bileşenlerinden ayrıştırılarak, hastalık yapıcı antikorlar, toksinler ve anormal proteinlerden temizlenmesi işlemidir. Bu tedavi yöntemiyle, bağışıklık sistemine zarar veren elementler kandan uzaklaştırılarak vücudun doğal savunma mekanizmalarının yeniden sağlıklı çalışması amaçlanır. Genellikle otoimmün hastalıklarda, kan hastalıklarında ve MS gibi bazı nörolojik problemlerde bu işlem uygulanır.

Plazmaferez Nedir?

Plazmaferez, kanda dolaşan ve geleneksel tedavilerle temizlenemeyen hastalık yapıcı moleküllerin, gelişmiş aferez teknolojisi kullanılarak kandan süzülmesi yöntemidir. Temelde bir kan yıkama işlemi olarak da bilinen bu prosedür, akut veya kronik hastalık süreçlerinde doğrudan hasara neden olan plazma faktörlerini hedef alarak hastanın klinik tablosunu stabilize etmeyi hedefler.

Kan Plazması Nedir? 

Kan plazması, bütünsel kan hacminin yaklaşık %55’ini oluşturan, büyük oranda su, hayati proteinler ve elektrolitlerden meydana gelen açık sarı renkli sıvı bileşendir. Alyuvar, akyuvar ve trombosit gibi kan hücrelerinin vücutta taşınmasını sağlayan bu matris; besin elementlerinin iletimi, metabolik atıkların uzaklaştırılması ve vücudun pH ile sıvı dengesinin korunmasında kritik bir rol oynar.

Kan plazmasının görevleri nelerdir? 

Vücut fonksiyonlarının kesintisiz bir şekilde devam edebilmesi için kan plazması görevi, taşıyıcı ve düzenleyici bir bağlantı sağlamaktır. Plazma; sindirim sisteminden alınan besinleri, oksijeni ve hormonları hücrelere taşırken hücrelerde üretilen atık maddelerin temizlenmesi için de böbrek ve karaciğer gibi organlara iletim sağlar. Aynı zamanda içinde barındırdığı albümin sayesinde de kanın damar dışına sızmasını engeller ve vücudu enfeksiyonlara karşı koruyan antikor taşınma sürecini gerçekleştirir.

Plazmaferez tedavisinin temel amacı nedir? 

Bazı hastalıklarda, kan plazmasının içinde bulunan bağışıklık antikorları kontrolden çıkarak vücudun kendisine saldırmaya başlar. Plazmaferez tedavisinin temel amacı; kanın kırmızı ve beyaz kan hücrelerini korurken zararlı otoantikorları, toksinleri veya anormal proteinleri barındıran hastalıklı plazmayı vücuttan uzaklaştırmaktır. 

Plazmaferez Nasıl Çalışır? 

Plazmaferez, kanın sıvı kısmının filtrelenmesi, temizlenmesi ve yenilenmesi sistemine bağlı olarak çalışan işlemidir. Vücutta kişiyi hastalıklara karşı koruyan bağışıklık sisteminin kontrolden çıkarak kendi dokularına saldıran zararlı antikorlar ürettiğinde, bu zararlı maddeler kanın plazma kısmına karışır. Plazmaferez cihazı, kanı vücut dışına alarak hücreler ile bu zararlı sıvıyı birbirinden ayıran süzme sistemi ile çalışır.

Plazmaferez işleminin etki mekanizması 

Cihaz, santrifüj veya membran filtrasyonu yöntemini kullanarak kanı ikiye böler. Yoğunluğu daha fazla olan alyuvarlar, akyuvarlar ve trombositler bir tarafa ayrılırken hastalığı tetikleyen sıvı plazma kısmı ise başka bir hazneye çekilir. Böylelikle işlem gerçekleşmiş olur.

Zararlı antikorların ve maddelerin uzaklaştırılması 

Plazmaferez cihazının kanı bileşenlerine ayırmasından sonraki aşama, hastalığı doğrudan tetikleyen patojenik unsurların temizlenmesidir. Ayrıştırma haznesinde kan hücrelerinden tamamen yalıtılan sarı renkteki kirli plazma, vücudun bağışıklık dengesine zarar veren antikor yapılarını, dokulara saldıran otoantikorları ve atık maddeleri bünyesinde barındırır.

Cihaz, bu sıvı katmanını özel bir vakum hattı üzerinden çekerek kapalı bir atık torbasına aktarır. Böylece, normal şartlarda ilaç tedavileriyle vücuttan atılacak olan ve organ yıkımına yol açan bu zararlı moleküller, mekanik bir filtreleme sayesinde birkaç saat içinde kandan ayıklanmış olur. 

İşlem sonrasında plazmanın yerine ne konulur? 

Vücuttan hastalıklı plazma sıvısı çekildiğinde, hastanın tansiyonunun düşmemesi ve kan hacminin korunması için yerine replasman sıvısı verilir. Ayrıştırılan sağlıklı kan hücreleri, cihaz içinde albümini çözeltisi, serum fizyolojik veya TDP ile karıştırılarak hastaya damar yolu aracılığı ile verilir.

Plazmaferez Nasıl Uygulanır? 

Plazmaferez uygulaması, hastanın vücut ağırlığı ve boyuna göre hesaplanan toplam kan hacminin %60-70'inin vücut dışındaki kapalı bir bölgede işlenmesidir. İşlem, kandan çekilen sıvı hacmi ile yerine konulan replasman sıvısının eşit bir dengede yürütülmesini gerektirir.

İşlem öncesi hazırlık süreci 

İşlem öncesinde hastanın kan sayımı, pıhtılaşma değerleri ve kalsiyum seviyeleri detaylıca incelenir. Kanın cihaz içinde pıhtılaşmasını önlemek adına kan sulandırıcı ilaçların doz ayarlaması yapılır. İşlemin sağlıklı ve güvenli bir şekilde gerçekleştirilebilmesi için hastanın genellikle her iki kolundan damar yolları açılır; eğer kol damarları yetersizse boyun veya kasık bölgesindeki büyük ana damarlara geçici kateter yerleştirilmesi gerekli olabilir.

Plazmaferez uygulama aşamaları 

Hasta uzandıktan sonra damar yolları cihaza bağlanır ve kan, bir koldan sürekli olarak çekilerek cihaza aktarılır, filtre edildikten sonra temizlenen hücreler ve yerine koyma sıvısı diğer koldaki damardan vücuda geri pompalanır. İşlem sırasında hastanın tansiyon, nabız ve oksijen gibi hayati bulguları sürekli olarak takip edilir.

İşlem ne kadar sürer? 

Tek bir plazmaferez seansı ortalama 90 ila 180 dakika arasında tamamlanır. İşlemin tam süresi, saniyede kaç mililitre kanın işleneceğini belirleyen etkenlere bağlı olarak değişkenlik gösterir. Süreyi belirleyen en temel unsur, hastanın vücut kütlesidir. Cihaz, hastanın boy, kilo ve hematokrit değerlerini işleyerek temizlenmesi gereken plazma hacmini belirler. Vücut yüzey alanı geniş olan bir hastanın kan hacmi daha fazla olacağı için süzme işlemi otomatik olarak 3 saate yaklaşır. Aynı zamanda damar yolunun yapısına bağlı olarak da işlem süresi etkilenir.

Tedavi kaç seans uygulanır? 

Plazmaferez tedavisi tek seferde kesin çözüm sunan bir işlem değildir. Dokularda bulunan zararlı antikorlar işlem sonrasında tekrar kana sızabilir. Bu nedenle hastalığın türüne ve klinik yanıta göre genellikle 5 ila 7 seanslık kürler şeklinde tedavinin uygulanması gerekli olabilir.

Plazmaferez Hangi Hastalıklarda Uygulanır? 

Plazmaferez, ilaç tedavilerinin yeterli olmadığı veya bağışıklık sisteminin ürettiği zararlı proteinlerin hayati organları doğrudan tehdit ettiği durumlarda birincil ya da destekleyici tedavi seçeneği olarak uygulanır. Özellikle otoimmün hastalık tedavisi için bu yönteme başvurulması mümkündür. Plazmaferez tedavisi şu hastalıklarda uygulanabilir:

• Guillain-Barre Sendromu
• Kronik İnflamatuar Demiyelinizan Polinöropati (CIDP)
• Nöromiyelitika Optika (NMO)
• Multipl Skleros (MS)
• Myastenia Gravis
• Trombotik Trombositopenik Purpura (TTP):
• Otoimmün Hemolitik Anemi 
• Goodpasture Sendromu
• ANCA İlişkili Vaskülitler
• Sistemik Lupus Eritematozus
• Böbrek Yetmezliği
• Böbrek Kanseri

Otoimmün hastalıklar 

Bağışıklık sisteminin kendi dokularını yabancı bir tehdit olarak algılayıp onlara saldırdığı otoimmün hastalıklarda, kandaki zararlı antikor yükünü hızla düşürmek gerekir. Sistemik lupus eritematozus (SLE), dirençli vaskülit türleri ve pemfigus vulgaris gibi ağır durumlarda, organ hasarını engellemek amacıyla bu tedavinin uygulanması önerilebilir.

Nörolojik hastalıklar 

Beyin, omurilik ve vücuda yayılan sinir hatlarında meydana gelen hasarlar, bağışıklık sisteminin kendi hücrelerine saldırmasıyla başlayabilir. Bu tür durumlarda, sinirlerin elektrik iletimini sağlayan miyeline veya kaslara sinyal gönderen bölgelerde de hasar görülür ve hastada kas güçsüzlüklerine, his kayıplarına ve kalıcı felç risklerine yol açabilen nöroloji hastalıkları meydana gelir. Plazmaferez tedavisi bu nedenle nörolojik hastalık türleri için uygundur.

Hematolojik hastalıklar 

Kandaki pıhtılaşma dengesini veya protein yoğunluğunu doğrudan tehdit eden hematoloji hastalıkları söz konusu ise bu tedavi yöntemine başvurulabilir. Özellikle trombotik trombositopenik purpura (TTP) ve hiperviskozite sendromlarında kişilerin plazmaferezin tedavisine başlaması gerekli olabilir.

Böbrek hastalıkları 

Böbreğin süzme ünitelerini hedef alan iltihaplarda, antikorları kandan ayıklamak için bu tedavi yöntemi uygulanır. Erken müdahale ile hastada böbrek yetmezliği gibi ciddi problemler yaşamasının önüne geçilmesi hedeflenir. Böbrek kanseri tedavisinde direkt olarak bu tedavi yönteminin bir etkisi yoktur. Ancak hastanın kanser tedavisinde destekleyici olarak plazmaferez tedavisine başvurulabilir. 

Otoimmün Hastalık Tedavisinde Plazmaferezin Yeri Nedir? 

Plazmaferez, bağışıklık sisteminin kendi dokularına saldırdığı otoimmün hastalıklarda, hastalığın seyrini değiştirmek için başvurulan müdahale yöntemlerinden biridir. Bu hastalıkların tedavisinde plazmaferezin asıl yeri; hücre yıkımına, organ hasarına veya damar iltihaplarına yol açan zararlı otoantikorları kan dolaşımından mekanik olarak süzmektir.

Bağışıklık sistemini etkileyen hastalıklarda kullanımı 

Bağışıklık sistemi, kişinin kendi sağlıklı dokularına saldıran zararlı otoantikorlar üretebilir. İlaç tedavilerinin bu hatalı antikor üretimini baskılaması veya durdurması zaman alır. Bu bekleme süresinde ise üretilen agresif proteinler, hayati organlara zarar vermeye devam eder. Bu nedenle otoimmün hastalık tedavisi için plazmaferez; kanda dolaşan, dokuları yıkan mevcut zararlı antikorları mekanik olarak süzer ve ilaçlar etki gösterene kadar vücudu korur.

Plazmaferezin tercih edildiği durumlar 

Plazmaferez, hastalığın aniden çok şiddetli bir alevlenme dönemine girdiği, yüksek doz kortizon kürlerine rağmen iyileşme sağlanamadığı veya hayati organ tutulumlarının hastanın sağlık durumunu direkt olarak tehdit ettiği durumlarda tercih edilir.

Diğer tedavilerle birlikte kullanımı 

Plazmaferez, otoimmün süreçlerde tek başına kalıcı bir çözüm sunmayabilir. İşlem bittikten kısa bir süre sonra vücut yeni zararlı antikorlar üretmeye devam edebilir. Bu sebeple plazma değişimi; yeni antikor üretimini kalıcı olarak baskılayacak olan kortikosteroidler, immünsüpresif ilaçlar veya hedefe yönelik akıllı ilaçlar ile mutlaka kombine edilerek yürütülür.

Plazmaferez Tedavisinin Kullanıldığı Nörolojik Hastalıklar Nelerdir?

Vücudun hareket kabiliyetini ve hayati fonksiyonlarını yöneten sinir sistemi, bağışıklık sistemindeki bazı problemlere bağlı olarak hasar görebilir. Bu tür durumlarda plazmaferez, sinir kılıflarına veya sinir-kas kavşaklarına saldıran zararlı proteinleri temizleyerek felç riskini önler. 

Guillain-Barré sendromu 

Guillain-Barré sendromu, vücudun bağışıklık sisteminin periferik sinirlerin miyelin kılıfına saldırması sonucu ortaya çıkan otoimmün bir hastalık türüdür ve sinirlerin beyinle iletişimini bozarak kas hareketlerini etkiler. Hastalık genellikle bacaklardan başlayıp kollara, yüz ve solunum kaslarına kadar ilerleyen simetrik kas güçsüzlüğü ile kendini gösterir. Aynı zamanda kişilerde karıncalanma, uyuşma ve ağrı şeklinde belirtiler de ortaya çıkar. Bu gibi durumlarda plazmaferez tedavisine başvurulabilir.

Myastenia gravis 

Myastenia gravis (MG), kas güçsüzlüğü ve yorgunluk ile karakterize nöromüsküler bir hastalıktır. Bağışıklık sisteminin asetilkolin reseptörlerine karşı antikor üretmesi sonucu sinirlerin kaslara gönderdiği uyarıların iletilememesiyle ortaya çıkar ve bu durum, kasların kasılmasını engeller. Özellikle göz, yüz, yutma ve solunum kaslarında güçsüzlük yaratır. 

Nöroimmün hastalıklarda kullanımı 

Multipl skleroz (MS) hastalığının çok ağır ve yüksek doz damardan kortizon tedavisine yanıt vermeyen akut alevlenmelerinde, nöromiyelitika optika (NMO) gibi agresif nöroimmün tablolarda sinir dokusundaki yıkımı hızla durdurmak için plazmaferez tedavisi gerçekleştirilir.

Hemolitik Üremik Sendrom Tedavisinde Plazmaferez Kullanılır mı?

Özellikle yetişkin hastalarda veya bağışıklık sisteminin kontrol mekanizmalarındaki bozukluklardan kaynaklanan belirli hastalık türlerinde plazmaferez işlemine başvurulur. Bu işlem, kandaki pıhtılaşmayı tetikleyen zararlı etkenleri temizler ve organ fonksiyonlarının korunmasına yardımcı olur.

Hemolitik üremik sendrom nedir? 

Hemolitik üremik sendrom (HÜS), böbreklerdeki küçük kan damarlarının hasar görmesi sonucu ortaya çıkar. Bu hasar, kırmızı kan hücrelerinin parçalanmasına ve trombosit sayısının azalmasına neden olur. Kan damarlarında oluşan pıhtılar, böbreklere ve diğer organlara zarar verebilir.

Tedavi sürecinde plazmaferezin rolü 

Hemolitik üremik sendrom tedavisi için plazmaferez hayati rol oynar. İşlem, damar içi hasarını ve kontrolsüz pıhtılaşmasını tetikleyen faktörleri kandan uzaklaştırırken yerine konan plazma sayesinde vücutta eksik olan koruyucu ve düzenleyici proteinleri böbreklerin süzme işlemini daha sağlıklı bir şekilde gerçekleştirmesini sağlar. Böylelikle böbrek yetmezliği riskinin önüne geçilmesi hedeflenir.

Plazmaferez Tedavisinin Yan Etkileri Nelerdir? 

Plazmaferez genel olarak güvenli bir tedavi yöntemi olarak kabul edilir. Ancak vücut dışına yüksek hacimde kan çıkarılması ve yerine başka sıvıların konulması nedeniyle bazı geçici semptomların oluşma ihtimali söz konusudur. Plazmaferez yorumlar incelendiğinde, hastaların seanslar sırasında genellikle halsizlik ve parmak uçlarında karıncalanma hissettikleri belirtilmiştir.

Sık görülen yan etkiler 

İşlem sırasında kan hacminin vücut dışındaki hortumlarda ve cihaz çanağında dönmesine bağlı olarak anlık tansiyon düşmeleri, hafif baş dönmesi, üşüme veya mide bulantısı yaşanabilir. Cihaz içindeki sitrat maddesi, hastanın kanındaki serbest kalsiyumu bağlar. Bu duruma bağlı olarak dudak etrafında ve parmak uçlarında uyuşma, karıncalanma veya kas krampları gibi belirgin plazmaferez yan etkileri ortaya çıkabilir. Yenidoğan bebeklerde titreme, en sık görülen yan etki olarak değerlendirilebilir.

Nadir görülen komplikasyonlar

Yerine konulan plazma veya albümin sıvılarına karşı kişilerde kaşıntı, deri döküntüsü ve nefes darlığı gibi alerjik reaksiyonlar ortaya çıkabilir. Kullanılan kan sulandırıcılara bağlı geçici kanama eğilimleri ve büyük damar yolları açıldıysa bu kateter bölgelerinde lokal enfeksiyon ya da morarma riskleri nadiren de olsa görülebilir. 

İşlem sonrasında dikkat edilmesi gerekenler 

İşlem bittikten sonra damar yolu iğnelerinin veya kateterin çıkarıldığı bölgeye kanamayı önlemek adına en az 15-20 dakika baskı uygulanmalıdır. Kateter dikişlerinin ve giriş yerinin mikrop kapmaması için bölge tamamen kuru ve temiz tutulmalıdır.

Plazmaferez Sonrası İyileşme Süreci Nasıldır? 

Seans bittikten sonra hastalar genellikle istirahat ettikten kısa bir süre sonra ayaklanır. Ancak vücuttaki yoğun kan döngüsü nedeniyle ilk birkaç saat hafif bir yorgunluk ve uyku hali hissetmeleri normaldir. Tam iyileşme ve dokuların kendini toparlama süresi, altta yatan ana hastalığın evresine göre değişiklik gösterir.

Plazmaferez Kimlere Uygulanabilir? 

Plazmaferez; kandan temizlenmesi gereken zararlı protein, bağışıklık kompleksi, anormal antikor veya toksin saptanan her yaştan hastaya uygulanabilir. Ağır bir sistemik enfeksiyonu veya ciddi kontrolsüz kanama bozukluğu olmayan kişiler bu tedavi için uygun olarak değerlendirilir.

Plazmaferez için Hangi Doktora Gidilir? 

Plazmaferez için felç, kas güçsüzlüğü ve MS gibi durumlarda nöroloji alanına başvurulmalıdır. Kan ve lenf hastalıklarında hematoloji, böbrek tutulumlarında ise nefroloji alanından randevu alınması önerilir. Hastanın genel sağlık durumuna bağlı olarak uzman hekimler, hastanın başka alana sevkini talep edebilir.

Plazmaferez ile İlgili Sıkça Sorulan Sorular 

Plazmaferez ağrılı bir işlem midir? 

Hayır, plazmaferez ağrılı bir işlem değildir. İşlemin başında kollardan açılan kalın damar yolu iğnelerinin veya kateterin yerleştirilmesi sırasındaki hafif bir ağrı hissedilmesi mümkündür. Kanın cihaz içinde süzülme işleminin gerçekleştirilmesi hastaya herhangi bir acı ya da ağrı vermez.

Plazmaferez tedavisi ne kadar sürer? 

Tek bir seans, hastanın boyuna, kilosuna, cihaz tarafından hesaplanan plazma miktarına ve damar yolunun sağladığı akış kalitesine bağlı olarak ortalama 90 ila 180 dakikalık bir süre içerisinde gerçekleştirilir. İşlemin süresini etkileyen faktörlere bağlı olarak bu sürenin uzaması ya da kısalması mümkündür.

Plazmaferez kaç seans uygulanır? 

Kandaki zararlı antikorları tamamen temizleyebilmek ve dokulardan kana sızmaya devam eden proteinleri yakalayabilmek için genellikle 48 saatte bir seans uygulanması önerilir. İşlem, 5 ila 7 seanslık kürler şeklinde uygulanır.

Plazmaferez sonrası günlük yaşama ne zaman dönülebilir?

Eğer hasta başka bir sağlık problemi yaşamıyorsa seans sonrası yaklaşık 1 saat hastanede kalması gerekli olabilir. İstirahat edilmesi gerekir ve herhangi bir komplikasyon oluşum riski olup olmadığı, doktorlar tarafından takip edilir. Hastalar, aynı gün normal yaşantısına dönebilir.

Plazmaferez sırasında hastanede yatmak gerekir mi? 

Guillain-Barré sendromu veya miyastenik kriz gibi nörolojik hastalığı olan kişiler yoğun bakım esnasında bu tedaviyi alırlar. Ancak durumu stabil olan kronik hematoloji veya nefroloji hastaları seans günleri tedavisini gerçekleştirir. Böylelikle hastanede yatışa gerek kalmaz.

Plazmaferez bağışıklık sistemini etkiler mi? 

Evet, işlem sırasında zararlı antikorlarla birlikte vücudun enfeksiyonlara karşı savunma sağlayan normal koruyucu antikorları da filtrelendiği için bağışıklık sistemi geçici olarak zayıflayabilir. Bu nedenle tedavi süresince hastaların enfeksiyon riskini göz önünde bulundurarak hijyen kurallarına dikkat etmesi önerilir.

Plazmaferez ile diyaliz aynı işlem midir? 

Hayır, iki işlem birbirinden tamamen farklıdır. Diyaliz işlemi böbrek yetmezliğinde kanda biriken üre, kreatinin gibi küçük kimyasal atıkları ve fazla suyu süzer. Plazmaferez ise proteinleri ve zararlı antikorları temizlemek amacıyla kanın plazma kısmını süzer ve yerine temiz replasman sıvısı koyar.

Plazmaferez tedavisi tekrar uygulanabilir mi? 

Evet, kronik otoimmün veya nörolojik hastalıklarda, yeni bir alevlenme ya da atak dönemi geliştiğinde plazmaferez tedavisinin tekrar uygulanması gerekli olabilir. Bu nedenle hastaların düzenli aralıklarla doktor kontrolüne gitmesi gerekir. Doktorun gerekli görmesi halinde tedavi tekrarlanır.

Plazmaferez hangi durumlarda acil olarak uygulanır? 

Trombotik trombositopenik purpura (TTP) gibi riskli durumlarda, solunum kaslarını durduran krizlerde ve böbrek fonksiyonlarına zarar veren vaskülit türlerinde plazmaferez acil olarak uygulanır. 

Plazmaferez sonrasında nelere dikkat edilmelidir?

İşlem sonrasında damar yollarının açıldığı bölgeler zorlanmamalı, ağır kaldırılmamalıdır. Vücudun sıvı dengesinin sağlanabilmesi için bol su içilmelidir. Aynı zamanda enfeksiyon riskinin azaltılabilmesi için kateter bölgesi temiz tutulmalıdır.

*Bu içeriğin geliştirilmesine Memorial Tıbbi Yayın Kurulu katkı sağlamıştır. Sitede yer alan tüm içerikler yalnızca genel bilgilendirme amacı taşımaktadır. Şikayetinizle ilgili değerlendirme, tanı ve tedavi için mutlaka bir doktora başvurunuz."