Kemik iliği nakli nedir, nasıl yapılır?

İletişime Geçin

İnsan organizmasında kan yapımından sorumlu hücreler kemik iliğindeki kök hücrelerdir. Bu son derece özel fonksiyonlara sahip hücrelerin nakline genel olarak ‘kemik iliği nakli’ adı verilmektedir.

İçindekiler

Kemik iliği (kök hücre) nakli nasıl yapılır?

Kemik iliği, kan hücreleri üretir. Kök hücreler, kemik iliğinde bulunan ve tüm farklı kan hücrelerini oluşturan olgunlaşmamış hücrelerdir. İnsan bedenindeki tüm yapıların kökenini oluşturan ve kendi kendilerini hızla yenileme özelliklerine sahip olan kök hücreler, bazı kanser tipleri dahil birçok hastalığın tedavisinde umut olmaktadır.  Kemik iliği nakli bir diğer adıyla kök hücre nakli, her yaşta görülebilen lenfoma, lösemi gibi kan kanserleri, çeşitli genetik bozukluklar, kalıtsal kan bozuklukları, tedaviye refrakter  veya relaps solid organ tümörleri  bağışıklık sistemi hastalıkları ve multipl skleroz gibi otoimmün hastalıkları tedavisinde oldukça başarılı sonuçlar vermektedir.

Kemik iliği nakillerinde hematopoietik kök hücreler kullanılır. Kök hücreler hastaya yani alıcıya damar yolu vasıtasıyla aktarılır. Bunun için çoğunlukla santral venöz kateter adı verilen, damar içi yerleştirilen aparatlar kullanılır. Nakil sonrası olgunlaşmamış hücreler kemik iliğinde yaşama başlar ve aşağıdakiler de dahil olmak üzere çeşitli olgun kan hücrelerine dönüşür:

  • Oksijen taşıyan kırmızı kan hücreleri.
  • Kan pıhtılaşmasına yardımcı olan trombositler.
  • Enfeksiyonla savaşmaya yardımcı olan beyaz kan hücreleri.

Kemik iliği nakli ile birlikte hasarlı kök hücreleri, sağlıklı hücrelerle değiştirilir. Bu durum da vücudun enfeksiyonlardan, kanama bozukluklarından veya anemiden kaçınmak için yeterince beyaz kan hücresi, trombosit veya kırmızı kan hücresi yapmasına yardımcı olur.

Farklı kan kök hücre nakli türleri vardır. Nakil türü, kan kök hücre kaynağına göre değişir.

  • Kemik iliği nakillerinde (BMT), kemik iliğinden toplanan kan kök hücreleri kullanılır.
  • Periferik kan kök hücre nakillerinde (PBSCT), kan dolaşımından toplanan kan kök hücrelerini kullanılır.
  • Kordon kanı nakillerinde (CBT), yeni doğmuş bir bebeğin plasenta ve göbek kordonundan toplanan kan kök hücreler kullanılır.

Kemik iliği nakli, bir kişinin iliği düzgün çalışacak kadar sağlıklı olmadığında yapılır. Bunun nedeni kronik enfeksiyonlar, çeşitli hastalıklar veya kanser tedavileri olabilir. Kemik iliği nakilleri, aşağıdakileri hastalıklara sahip kişilere fayda sağlayabilir:

  • Akut lösemi
  • Adrenolökodistrofi
  • Aplastik anemi
  • Kemik iliği yetmezliği sendromları
  • Kronik lösemi
  • Hemoglobinopatiler
  • Hodgkin lenfoma
  • Bağışıklık yetersizlikleri
  • Doğuştan metabolizma hataları
  • Multipl myeloma
  • Miyelodisplastik sendromlar
  • Nöroblastom
  • Non-Hodgkin lenfoma
  • Plazma hücre bozuklukları
  • POEMS sendromu
  • Birincil amiloidoz
  • Tedaviye refrakter veya relaps solid organ tümörleri

Otolog veya allojeneik olmak üzere iki tür kemik iliği nakli (kök hücre nakli) mevcuttur. Malign hastalıkların tedavisinde yapılan kök hücre nakli otolog veya allojeneik olabilir. Allojeneik kaynak genellikle kemik iliğini tutan lösemi veya miyelodisplastik sendrom gibi malign hastalıklar için kullanılır. Otolog kaynak ise esasen solid tümörlerde ve bazı nüks veya refrakter lenfoma türlerinde uygulanır.

Otolog kemik iliği nakli

Otolog transplantasyonda amaçlanan şey yüksek doz terapi sonrası hematolojik düzelmeye fırsat vermektir. Hücreler kemoterapi öncesi hastanın kendi kemik iliğinden alınır ve kanser tedavisi sonrasında yenisiyle değiştirilir. Yani bazı durumlarda kanser tedavisinde yüksek doz, yoğun kemoterapi veya radyoterapi uygulanır. Nitekim kanser tedavisi kök hücrelerimize ve bağışıklık sistemimize zarar verebilir.

Doktorlar kanser tedavisi başlamadan önce kişinin kendi kök hücrelerinin toplanıp dondurulurak saklanması sağlar. Kanser tedavisi sonrası saklanan bu kök hücreler kişiye geri verilir. Bu süreç kök hücre kurtarma olarak adlandırılmaktadır. Otolog kök hücre nakli çoğunlukla lenfoma ve miyelom gibi hastalıkları tedavi etmek için kullanılır. Otolog kök hücre naklinde alıcının verilen kök hücreleri reddetme olasılığı, aşıya karşı konukçu hastalığı (GVHD) riski çok azdır. Bu nedenle Otolog kök hücre nakli, allojenik nakillerden daha güvenlidir. 

Allojenik kemik iliği nakli

Hastanın yani kök hücre nakli yapılacak olan kişinin kardeşinden, akrabalarından veya akraba dışı bir vericiden ‘kemik iliği’ veya 'çevre kanı' kök hücreleri alması işlemine allojeneik kök hücre nakli denilmektedir. Bu hücreler ayrıca doğumdan sonra plasentadan alınan ve ileride kullanılmak üzere özel kordon kanı bankalarında saklanan göbek kordonu kanından da gelebilir.

Nakil sonrası hücreler hastada kemik iliğine yerleşerek kan hücrelerini üretmeye başlar. Artık hastada üretilen kan hücreleri bağışçının kök hücrelerinin ürettiği hücrelerdir. Allojenik nakiller, otolog nakillerin aksine, kanserle savaşmak için yeni bir bağışıklık sistemi tepkisi oluşturur. Yani nakil işlemi sırasında bağışçının kök hücreleri ile birlikte immün sistem (bağışıklık sistemi) hücreleri de nakledilir. Allojenik nakil sırasında hastaya aktarılan bağışçının lenfositleri eğer hastada farklı gördüğü bazı hücreleri yabancı olarak algılarsa onlara karşı savaş başlatır ve bu durum alıcının organlarında ağır hasarlar oluşturan ‘graft versus host’ hastalığına ne olabilir. Bu bağlamda allojenik kök hücre naklinden sonra doku farklılıkları nedeni ile savaş başlamaması için hasta ile bağışçı arasında mümkün olduğunca tama yakın doku uyumu olması istenir. Bu nakil türünde yaygın şekilde kullanılaniki terim mevcuttur. Bunlardan biri match-sibling-donor (MSD), diğeri ise Match-unrelated-donordur. (MUD)  MSD kök hücre vericisinin hastanın kardeşi olduğu işlemi tanımlamak için kullanılır. MUD ise akraba dışı verici olan nakiller için kullanılan bir terimdir. Ayrıca kök hücre alıcısı ve vericisi arasındaki uyumu değerlendirmek için İnsan Lökosit Antijenleri (HLA; human leukocyte antigens) kullanılmaktadır.

Allojenik kök hücre naklinin yol açabildiği riski azaltmak için nakilden hemen sonra hastaya bağışıklık sistemini baskılayan ilaçlar verilerek bağışçının lenfositlerinin savaşçı kapasiteleri baskılanmaya çalışılır. Bağışçının lenfositlerinin hastaya zarar vermesi her ne kadar istenmeyen bir durumsa da, bu savaşçı lenfositlerin kanser hastalarında yararlı bir etkisi de olabilmektedir. Bu lenfositler hastada bulunan kanser hücrelerini yabancı olarak algılayıp onları öldürebilirler.

Kemik iliği (Kök hücre) transplantasyonu sonrasında, kök hücrelerin tekrar kan hücresi üretmeye başlaması 10-15 günlük bir süre alır. Bu süre içerisinde hastaya dışarıdan kan hücresi takviyesi yapılır. Zira kemik iliği sağlıklı hücreleri kendi başına yeteri kadar üretmeye başlayıncaya kadar geçen süre boyunca kırmızı kan hücreleri ve trombosit transfüzyonuna ihtiyaç duyacaktır. Hastaların grefte tepkisini değerlendirmek için kan testlerinin yapıldığı takip ziyaretlerine gelmeleri gerekmektedir. Nakil sonrası hastaların ciddi problemlerle karşılaşmamaları için uzun yıllar takip edilmeleri gerekebilir.

Kemik iliği nakli riskleri nelerdir?

Kemik iliği (kök hücre) nakli, bağışıklık sisteminin düzene girmesi ve sağlıklı yeni kan hücreleri üretilmeye başlanması uzun sürebilir. Nakil sonrası immün düzelmesi birçok değişkene bağlıdır. Örneğin kullanılan kök hücre kaynağı, yapılan immün baskılayıcı müdahaleler, gelişen çeşitli sorunlara, farklı zamanlarda iyileşme gösterebilen hücre alt tiplerine göre immün düzelme beş yıla kadar dahi uzayabilmektedir. Kemik iliği nakli olan hastalar bu süre zarfında enfeksiyon riski altındadır ve önlem almalıdır. Ayrıca kan hücrelerinin sayısının azalması; anemiye, aşırı kanamaya, vücutta morarmalara ve enfeksiyon riskinde artışa neden olabilir Bazı hastalara bir süre kan transfüzyonu gerekebilir.

Kemik iliği nakli ile ilişkili olası komplikasyonlar şunlardır:

  • Graft-versus-host hastalığı (sadece allojenik nakil)
  • Kök hücre (greft) hatası
  • Organ hasarı
  • Enfeksiyonlar
  • Katarakt
  • Kısırlık
  • Yeni kanserler

Graft versus host hastalığı (GVHD): Graft versus host hastalığı allojenik nakillerde, nakledilen hücreler vücudunuzdaki diğer hücrelere saldırmaya başladığında ortaya çıkar. Donörden alınıp hastaya kök hücrelerle birlikte verilen sağlıklı T-lenfositlerin aracılık ettiği şiddetli immünolojik reaksiyon sonucu organ fonksiyon bozukluğu ile giden kompleks bir klinik sendrom olup allojenik kök hücre naklinden (KHN) sonra en önemli mortalite ve morbidite sebebi olarak kabul edilir. GVHD, nakilden hemen sonra veya bir yıldan fazla bir süre sonra ortaya çıkabilir.

İki tür GVHD vardır: akut ve kronik. Akut GVHD genellikle nakilden sonraki ilk aylarda daha erken gerçekleşir. Genellikle cildinizi, sindirim sisteminizi veya karaciğeri etkiler. Kronik GVHD birçok organda ağır hasarlar bırakabilir.

Kronik GVHD belirti ve semptomları şunları içerir:

  • Eklem veya kas ağrısı
  • Nefes darlığı
  • Kalıcı öksürük
  • Görme değişiklikleri
  • Deri altında yara izi veya cilt sertliği dahil cilt değişiklikleri
  • Cilt döküntüleri
  • Cildinize veya gözlerinizin beyazlarına sarı renk (sarılık)
  • Ağız yaraları
  • İshal
  • Mide bulantısı, kusma

Kemik iliği nakli öncesi neler yapılır?

Genel sağlığınızı ve durumunuzun durumunu değerlendirmek ve nakil için fiziksel olarak hazır olduğunuzdan emin olmak için bir dizi test ve prosedürden geçeceksiniz. Değerlendirme birkaç gün veya daha uzun sürebilir. Bunlara ek olarak, bir cerrah veya radyolog, göğsünüzdeki veya boynunuzdaki büyük bir damara uzun ince bir tüp (intravenöz kateter) yerleştirir. Genellikle merkezi hat olarak adlandırılan kateter,  çoğu durumda tedaviniz süresince yerinde kalır. Nakil ekibiniz, nakledilen kök hücreleri, ilaçları ve kan ürünlerini vücudunuza aşılamak için merkez hattı kullanacaktır.

Otolog kemik iliği nakli için kök hücrelerin toplanması

Kendi kök hücrelerinizi (otolog nakil) kullanarak bir nakil planlanıyorsa, kan kök hücrelerini toplamak için aferez (af-uh-REE-sis) adı verilen bir prosedür uygulanacaktır. Aferezden önce, kök hücre üretimini artırmak ve kök hücrelerin toplanabilmeleri için dolaşımdaki kanınıza taşımak için günlük büyüme faktörü enjeksiyonları alacaksınız. Aferez sırasında kan damardan çekilerek bir makinede dolaştırılır. Makine, kanınızı kök hücreler dahil olmak üzere farklı parçalara ayırır. Bu kök hücreler, nakil işleminde ileride kullanılmak üzere toplanır ve dondurulur.

Allojenik kemik iliği nakli için kök hücrelerin toplanması

Kök hücreler, donörünüzün kanından veya kemik iliğinden gelebilir. Nakil ekibiniz, durumunuza göre hangisinin sizin için daha iyi olduğuna karar verir. Bu hücreler ayrıca doğumdan sonra plasentadan alınan ve ileride kullanılmak üzere özel kordon kanı bankalarında saklanan göbek kordonu kanından da gelebilir. Bu kordonlardan alınan kan dondurulur ve kemik iliği nakli için gerekene kadar bir kordon kanı bankasında saklanır.

Kemik iliği (Kök hücre) nakline dair sık sorulan sorular

Kemik iliği vericisinin sağlığı için herhangi bir risk durumu var mı?

Kök hücre bağışının bağışçının sağlığına herhangi bir şekilde zarar vermez. Bağışçıya kök hücrelerin kan dolaşımına geçmesi için 5 gün süreyle belirli bir ilaç verilir. Kandaki kök hücre sayısı istenilen düzeye ulaştığı an koldaki bir damardan kan örneklemesi gibi alınır.

Kemik iliği bağışçısı için herhangi bir yaş sınır var mıdır?

Kök hücre bağışçısı şayet alıcının yakını ise herhangi bir yaş aralığı dikkate alınmaz. Ancak doku bankasına kök hücre bağışı yapmak isteyen kişilerin 18-55 yaş aralığında olması gerekmektedir.

Kök hücre tedavisi eklem ağrıları için uygulanabilir mi?

Kök hücre tedavisi, ortopedi alanında farklı bir şekilde kullanılmaktadır. Kıkırdak hasarı olan, ağrılı ekleme sahip ancak cerrahi tedavi için erken dönemde olan ya da ameliyat olmayı istemeyen hastalarda  kıkırdak yaralanmasına maruz kalmış omuz, kalça, diz gibi eklemlerde uygulanabilmektedir. Ancak kök hücre tedavisi eklem kıkırdak kapasitesinin tamamına yakın kayıplarında tedavi seçeneği olarak uygulanmamaktadır.

Kemik iliği nakli sonrası nelere dikkat edilmelidir?

Kemik iliği nakli olan kişiler sağlığına çok fazla önem göstermelidir. Zira nakil sonrası yüksek tansiyon (hipertansiyon), yüksek kolesterol gibi sağlık sorunları iyileşmenizi daha da kötüleştirebilir ve geciktirebilir.

Sağlıklı kalmanızı sağlamanın yollarından bazıları sağlıklı ve dengeli beslenmek, vücut kitle endeksine dikkat etmek, stresten uzak kalmaktır. Sağlıklı ve dengeli beslenmek hususunda bir diyetisyene danışılabilir. Doğru beslenmeye ilişkin dikkat edilebilecek bazı hususlar şu şekildedir:

  • Alkol tüketmekten kaçının zira komplikasyonlara neden olabilir.
  • Yalnızca tam tahıllı gevrek ve/veya ekmeği tercih edin.
  • Tuz içeriği düşük bir diyet programını benimseyin.
  • Meyveleri diyetinize dahil edin. Ancak greyfurt suyu veya greyfurt içmekten kaçının.
  • Az yağlı süt ve az yağlı süt ürünlerini tercih edin.
  • Diyetinize cruciferae ailesi bitkileri yani turpgilleri ekleyin.
  • Lifli ürünler tüketin.
  • Protein kaynağı olarak yağsız et tüketin.

Kemik iliği nakil işleminden sonra normal faaliyetlerime devam etmem ne kadar sürer?

Kemik iliği naklinden sonra, doktorlar tarafından yakından izleneceksiniz. Tam olarak iyileşmek bir yılı alabilir. Kemik iliği nakli işleminin ardından tam olarak iyileşme birçok faktöre bağlıdır.  Bunlar arasında yaşınız, genel sağlık durumunuz, radyoterapi, kemoterapi tedavisi görüp görmediğiniz, allojenik bir nakil söz konusuysa donör uyumu bulunur. Nakil sonrası kök hücrelerin tekrar kan hücreleri üretmeye başladığı takdirde normal günlük aktivitelerinize devam edebilirsiniz.

Kemik iliği naklinden sonra egzersiz yapmam uygun mudur?

Kemik iliği nakli süreci başarılı şekilde tamamlanırsa, egzersiz yapmaya başlayabilirsiniz.  Egzersizin yoğunluğunu kademe kademe artırılmalı, egzersiz esnasında bir anda aşırı şekilde efor sarf edilmemelidir. Doktorunuz, ihtiyaçlarınıza ve gereksinimlerinize göre uyarlanmış bir egzersiz planı oluşturmanıza yardımcı olacaktır.

Kan kanserlerinde yarı uyumlu kök hücre nakli başarı sağlar mı?

Tam uyumlu kardeş ve kemik iliği bankalarından verici bulunamaması halinde başvurulan günümüzdeki en önemli seçenek yarı eşlenik (haploidentik) akrabalardan ve kord kanından yapılan nakillerdir. Kord kanındaki kök hücrelerinin immün esnekliği fazla olduğundan tam uyum aranmamaktadır. Ancak kord kanındaki kök hücre miktarının azlığı yetişkinlerdeki nakillerde sorun teşkil edebilir. Ayrıca aynı nedenden dolayı bağışıklık sisteminin nakil sonrası toparlanmasını geciktirir ve enfeksiyon gibi komplikasyon riskini artırır. Yarı-eşlenik akrabalardan yapılan nakiller son on yılda tüm dünyada kullanım sıklığı artan önemli tedavi bir tedavi seçeneğidir. Yarı eşlenik akraba vericilerin HLA genlerinin %50 ile %80’i hasta ile uyumludur. Bir kardeşin yarı eşlenik olma ihtimali %50 iken, hastanın tüm çocukları, anne ve babası hasta ile yarı-eşleniktir. Kemik iliği bankasından verici bulunması, sonrasında vericinin HLA’sının yüksek çözünürlükte teyit edilmesi, kök hücrelerinin toplanması iki, üç ay sürebilmektedir. Nüks etmiş kan kanserli hastaların ise bekleyecek bu kadar zamanları olmayabilir. Bunun yanında, yarı-eşlenik akrabalardan kök hücre temini, erişimleri kolay olduğundan, fazla zaman almaz. Hastalığın alojenik nakil sonrası nüks etmesi durumunda hastaya aynı vericiden lenfosit verilerek hastalık tedavi edilebilse de, kord kanı kullanılması halinde böyle bir imkan olmamaktadır. Yabancıdan yapılan nakillerde ise tekrar hücre toplamak zaman alabilir. Yarı-eşlenik nakillerde ise verici hala sağlıklıysa tekrar hücre toplamak çok kolaydır. Çin’deki akut lösemili hastalarda yapılan yarı-eşlenik ile yabancı tam uyumlu nakiller arasında tedavi sonuçları açısından anlamlı bir fark bulunamamıştır.

İletişim Formu

Detaylı bilgi için iletişime geçin.

Sosyal Medya Hesaplarımız
Kolay Randevu Al